Jan Brokken - De vergelding

 Hoe Rhoon zijn onschuld verloor

 

 

'Het dorp leek al het dorpse van zich te hebben afgeschud.'

'Het ergste van de oorlog was voor ons de bevrijding', is een veelzeggende zin in De vergelding. Hij wordt uitgesproken tijdens één van de 150 gesprekken die Jan Brokken voerde in de aanloop naar de reconstructie van het oorlogsdrama dat zich in zijn geboortedorp Rhoon afspeelde.

'Hoe kan het allerergste nog erger worden?' vraag je je als lezer af.

Als aan het begin van de oorlog Duitse soldaten in de Maasdorpen ten zuiden van Rotterdam worden ingekwartierd, komt er een einde aan het voortkabbelende leven in de Rhoonse gemeenschap. De avondklok wordt ingesteld, mannen duiken onder, plegen verzetsdaden, in het kasteel wordt Duits gesproken en de scepter gezwaaid. Zoals elders in bezet gebied zijn sommigen de nazi's gunstig gezind, anderen zouden ze het liefst levend villen. Een explosieve situatie... die nog opgepookt wordt door flirt- en vrijpartijen van dorpsmeiden met de militairen.

Het kasteel van Rhoon
© G.J. Dukker

Op een avond knipt iemand een hoogspanningskabel door (of waren het toch de weergoden en de tand des tijds die eraan hadden geknaagd?) en komt een jonge Duitser om het leven. Even later breekt de hel los, worden er bij wijze van represaille jongens en mannen uit huizen geplukt en terechtgesteld. 

Van dan af is niets meer zoals het geweest is, raken gemoederen verhit, zielen dodelijk gekwetst, verdachtmakingen en bedreigingen geuit. De barsten in het sociale netwerk worden kloven. Het dorp raakt ontwricht.

Jan Brokken laat de personages het verhaal vertellen. De karakters zijn kleurrijk als in een roman. Zo is er de dominee die de kansel en de bijbel misbruikt om zijn nazistische boodschap te ventileren, de onwaarschijnlijke bravoure van verzetsheld Wout Wachtman, de oud-machinist van het gemaal Meindert Wagenmeester ('...als hij aan het woord was, moest je een kanon afschieten om het hem te ontnemen.'), een zigeunerfamilie die haar woonwagen opent om vluchtenden onderdak te verschaffen, boer Aalbert de Kooning die weigert de opgelegde zomertijd te respecteren... En vooral Oberleutnant Carl Schmitz die in al zijn willekeur en machtswellust als een Kurtz-figuur heerst over het polderdorp!

Maar een boek over oorlog, sabotage en vergelding raakt onvermijdelijk verstrikt in de botsing tussen goed en kwaad, tussen moreel en immoreel handelen. Hoe beide met elkaar vervlochten zijn, toont De vergelding op een sublieme manier aan. Mag je verzetsdaden plegen als je weet dat nadien medeburgers voor het vuurpeleton gebracht worden? Mag je voor de bezetter gaan werken om je kinderen een maaltijd te kunnen geven? Ben je een moffenmeid als je verliefd wordt op een Duitse jongen?
Dit zijn de voor de hand liggende voorbeelden. Het besef dat er zoveel subtielere versies van bestaan maakt deze leeservaring uniek.

De Hervormde Kerk van Rhoon:
ook de religieuze gemeenschappen waren verdeeld door de oorlog.
© S.J. de Waard



Dit literaire vergrootglas maakt ook duidelijk dat ethische keuzes meestal te maken hebben met moed of het gebrek daaraan. Anders gezegd: met egocentrisme en loyaliteit. Voor de bange burgemeester doe je je hoed niet af, voor de manmoedigheid van de directeur van de vlasfabriek buig je diep.

 

Hoe ver het dorp was weggezonken en hoe weinig er geheeld kon worden, suggereert het openingscitaat van dit stukje. '... naderhand (hing er) een sluier van schaamte, geheimzinnigheid en ontkenning', zo lees je ergens. Bevrijding betekende natuurlijk ook de schandpaal van de moffenhoeren en de confrontatie met recherchewerk en rechtspraak. De oppervlakkigheid die politiemensen en rechters aan de dag legden, zal de verwerking van het drama geen deugd hebben gedaan!

Met De vergelding heeft Jan Brokken een huzarenstukje afgeleverd! Aan het ontrafelen van deze complexe dorpsgeschiedenis gingen jaren van onderzoek vooraf. Alleen dankzij deze nauwgezetheid kon de auteur het kluwen van actie en reactie, van spanningsvelden en interpretaties ontwarren. Door meer op te helderen dan de na-oorlogse overheid, voegt hij zelfs bladzijden aan de nationale geschiedenis toe.

Moet het nog gezegd worden dat De vergelding een universeel boek is? Net door de begrenzing van de invalshoek zie je deze oorlog en alle andere op een onuitwisbare manier voor je!
 

Quotering: *****

Uitgegeven bij Atlas Contact - 2014 (eerste editie 2013)

De boeken van Jan Brokken

Lees hier de recensies van Mijn kleine waanzin
en Blok, de boekhandelaar van mijn vader