OMWILLE VAN PRAKTISCHE EN TECHNISCHE REDENEN HEEFT DIT BLOG HELAAS OPGEHOUDEN TE BESTAAN. DE SCRIPTOR DANKT JULLIE VOOR HET JARENLANG TROUW BEZOEKEN VAN DEZE RECENSIEPAGINA'S !

29 mei 2014

José Luis Peixoto - Achter gesloten grenzen

 Een boek dat niet mocht geschreven worden
 

Uit de Noord-Koreaanse staatsdoctrine:
'De mens is baas over zijn eigen lot.'
 
Nieuwsgierige mensen worden geprikkeld door wat er achter de horizon schuil gaat. Als wat daar ligt niet bereikbaar is, bijvoorbeeld omdat prikkeldraad, een gedemilitariseerde zone of een xenofoob regime het reizen verhindert, dan wordt de aantrekkingskracht nog groter. Niet toevallig ontstond er bij de val van de Berlijnse muur een rush op steden zoals Praag en Boedapest. 
'Al heel lang was ik gefascineerd door gesloten maatschappijen en totalitaire regimes', schrijft José Luίs Peixoto in Achter gesloten grenzen.
 
Wanneer deze Portugese fictie-auteur in 2012, bij de viering van de 100ste verjaardag van de geboorte van president Kim Il-sung, de kans krijgt om met een groep Westerlingen een rondreis door Noord-Korea te maken, grijpt hij die met beide handen aan. Kim Il-sung, die in 1994 overleed, is trouwens niet echt dood. Hij heeft de titel 'Eeuwige president' gekregen en zijn onderdanen dichten hem met ogenschijnlijk genoegen een bijna-goddelijke status toe. 'Ogenschijnlijk', want wat is echt in een onvrij land met georkestreerd gedrag? 

Dat laatste maakt ook van Peixoto's reis een schizofrene ervaring. De groep wordt stevig bij de hand genomen door twee officiële gidsen (Kim en Kim moeten ook elkaar in de gaten houden!) die het gezelschap meetronen naar een triomfboog, een mausoleum, herdenkingszuilen, standbeelden en musea... allemaal ter meerdere eer en glorie van de vader des vaderlands en zijn nageslacht. 'Groot, groter, grootst' is een criterium dat alle dictators omarmen. Dat José Luίs Peixoto aan deze non-architectuur en de bijbehorende peptalk een indigestie overhoudt, blijkt onder meer uit de streepjes in zijn boek die soms de plaats innemen van de namen van de grote roergangers.
 
Monument ter ere van de iconische leiders
© Michail Kapustin
Op andere momenten, zoals bij het bezoek aan een coöperatieve, een internationaal jeugdkamp of een chemisch lab, is het mogelijk om de façade ook echt te doorprikken. Zelfs als de auteur geen scheikundige in de familie had gehad, was hij makkelijk in staat geweest om de zielige poedergoochelaarster te ontmaskeren. Met verbijstering stel je vast dat 'meisje Kim', de vrouwelijke gids, haar eigen verzinsels lijkt te geloven. 'Toneelspel', denk je tijdens het lezen van de eerste hoofdstukken. Maar gaandeweg zie je iemand die echt blij is met haar leiders en trots op haar land. Soms is ze tot tranen toe ontroerd. Die fidele houding kan te maken hebben met het niet kunnen vergelijken van werelden of met het, na verloop van tijd, geloven van je eigen en andermans leugens. Voor iemand met haar positie is het wellicht ook makkelijker om zich over te geven aan positivisme. Dat wordt een ander verhaal wanneer je een boer bent die met een houten ploeg een akker moet bewerken of wanneer je één van de vele straatsverkoopsters bent die een paar schamele waren aan de man probeert te brengen of een kind dat zonder winterkleren naar buiten moet. Zelfs voor de Westerse genodigden kwam er geen water uit de hotelkranen en kon er buiten Pyongyang geen weg gevonden worden waarin er minder gaten zaten dan er asfalt was.

Toch hoor je deze auteur ook zeggen: 'In een imperfecte wereld heeft niemand altijd gelijk.' Als hij ziet hoe liefdevol ouderen en kinderen met elkaar omgaan of met welk gemak jonge kinderen alleen met de metro reizen of over straat lopen, kent hij milde ogenblikken.
 
Kim Il-sung, de eeuwig levende president...een ijverig gefotoshopt beeld
© Kok Leng Yeo
Een bezoek aan een 'kluizenaarskoninkrijk' levert een raadselachtig boek op. Noord-Korea volgt een eigen jaartelling, is een land waar alleen de leiders goed in het vet zitten (verder is iedereen mager), waar standbeelden van staatshoofden met een ontbrekende ledemaat niet mogen gefotografeerd worden, waar deze Peixoto niemand cash heeft zien betalen... en waar iedere bezoeker zijn gsm aan de grens moet afgeven. 'Het is zoals een slachtoffer van huiselijk geweld dat van haar man geen vrienden mag hebben,' zo verwoordt de Portugees het isolement van dit volk, een toestand waaronder hij, met het vorderen van de twee weken durende reis, ook zelf meer en meer gaat lijden. Zelfs zijn schrijverschap dreigt hem te worden afgenomen. De hele club moet een document ondertekenen waarin staat dat er niet over de trip mag gepubliceerd worden.
 
Wat kan een reisauteur zien in een land dat zich niet wil tonen? En wat ziet de lezer door de bril die de schrijver hem aanreikt? Dat zijn vragen waaraan je niet ontkomt als je een boek over Noord-Korea dichtklapt. José Luίs Peixoto heeft zo scherp gekeken als hij kon, dat wil zeggen, tot net onder de oppervlakte. Dieper graven was niet mogelijk. Dat betekent wel dat je met blinde vlekken achter blijft. Hoe zit het, bijvoorbeeld, met de geruchten over concentratiekampen in het noorden? En in welke mate wordt het regime gedragen door de bevolking? Willen de Noord-Koreanen hun grenzen verleggen? Of is het misschien erg comfortabel om in een universum te leven waar er voor je gedacht en beslist wordt? Om daar antwoorden op te krijgen zal eerst de muur van grootheidswaanzin gesloopt moeten worden. Maar een verheerlijkte leider zal niet gauw zijn zwarte schapen opgeven. Als er al iets mis gaat, dan is dat altijd de schuld van die duivelse Japanners en Amerikanen! Ook dat is comfortabel...

Peixoto's ontdekkingstocht was allesbehalve gerieflijk maar net daarom zoveel waardevoller!


Quotering: ****½

Uitgegeven bij Atlas Contact - 2014


De boeken van José Luίs Peixoto

24 mei 2014

Colette McBeth - Tot ik je vind

  Hoe subjectief is de waarheid?
 
 
'We zien wat we willen zien.
Daar maken we ons allemaal schuldig aan.'

Van een voormalige BBC-verslaggeefster mag je wat verwachten! Debutante Colette McBeth heeft enige tijd geleden haar microfoon ingeleverd en zich helemaal overgegeven aan het schrijven van misdaadboeken. 

Tot ik je vind begint inderdaad veelbelovend. De intro van het verhaal, waarin ze speelt met taal en ideeën, heeft romankwaliteiten. In de daarop volgende hoofdstukken introduceert ze een nieuwsgierig makende wereld van persmensen en een niet-doordeweekse vriendschap tussen twee jonge vrouwen. Schrijven over een achtergrond die je goed kent, is meestal een uitstekende keuze. Ook nu merk je dat Colette McBeth precies weet hoe het er in de coulissen van een nieuwszender aan toe gaat: de carrière-ijver en -afgunst, de druk van de chef voor wie alleen het resultaat telt, nooit de persoon erachter... en niet te vergeten de trucjes die journalisten toepassen om informatie te achterhalen of een getuige voor de camera te krijgen.

In de hoofdrol zien we Rachel, een misdaadjournaliste die de schrik van haar leven krijgt wanneer ze tijdens een persconferentie bij de politie in Brighton te horen krijgt dat haar beste vriendin Clara verdwenen is. Toch begint haar nachtmerrie pas echt als ze van een nieuwsgaarder verandert in een smeuïg onderwerp voor haar collega's. Op dat moment is ze niet alleen haar status van geloofwaardige (pers)vrouw kwijt... maar nog zoveel meer. Is het echt mogelijk dat je je het grootste stuk van je bestaan hebt vastgehouden aan een leugen?


In het eerste deel loopt de spanning snel op. Maar in het middenstuk merk je dat de schrijfster de opgegooide ballen niet in de lucht kan houden. Daar verzandt het plot in afremmende, weinig interessante beschouwingen en uitweidingen. Zelfs de kern van het verhaal mocht een stuk origineler. Als je een vergelijking maakt tussen deze auteur en haar recentelijk gedebuteerde landgenoten, Sophie McKenzie en Sabine Durrant, dan moet je vaststellen dat deze laatsten de lat een stuk hoger hebben gelegd en waargemaakt wat ze voor ogen hadden. Ook een routinier als Elizabeth Haynes schrijft vergelijkbare boeken maar kluistert je veel meer aan de pagina's dan deze Mc Beth.

De meest verontrustende gedachte die je bijblijft na het dichtklappen van dit boek is die over de waarheid: het feit dat we allemaal met een andere bril naar de werkelijkheid kijken en daar ook naar denken en handelen. Dat verschil maakt de communicatie en de relaties tussen mensen erg complex, soms teleurstellend en in het uiterste geval zelfs bedreigend. Maar een roman gaat over het verliteraturen van ideeën. En wat dat betreft was deze Britse niet helemaal op de afspraak!   


Quotering: **½

Uitgegeven bij The House of Books - 2014

De boeken van Colette McBeth

20 mei 2014

Pauline Broekema - Het Boschhuis

Nooit lijdzaam toekijken !
 

'Ik ben drieëntwintig geworden om te sterven.'
 
'Neem overal kennis van', was een stelregel in het gezin Ter Beek, 'en behoud het goede.' Het toepassen van dit uitgangspunt heeft alles te maken met een open vizier en betrokkenheid. Net die eigenschappen vind je bij de drie generaties Ter Beek, de familielijn aan moeders kant die Pauline Broekema heeft gevolgd bij het schrijven van Het Boschhuis.

Overgrootvader Frans Jan verlegde zijn grenzen door naar Nederlands Indië af te varen, het plantersvak te leren en keihard te werken. Oogsten werden altijd bedreigd door allerlei natuurelementen zoals plantenziekten maar ook door stervende of deserterende koelies, zoals de locale werkkrachten genoemd werden. De mensonwaardige wreedheid waarmee deze laatsten bejegend werden, werpt helaas een schaduw over de manmoedigheid van pioniers als Frans Jan. Horizonverleggend en doortastend kun je ook de houding van boerendochter Jannetje noemen. Frans' vrouw slaagt erin om, in de mannenmaatschappij van ruraal Sumatra, de rol van 'echtgenote met status' een nieuwe invulling te geven.

Chinese koelies op Sumatra
© Tropenmuseum
In het tweede deel volgen we hun zoon Juul, een fabrikant die medeëigenaar is van een zilverwerkfabriek. Vanaf dan doet het Boschhuis zijn intrede. Het is een merkwaardige plek waar maatschappijkritiek en socio-politiek engagement tot de inboedel behoren. Je zou het anarchopacifisme met een christelijke basis kunnen noemen. Ook nu wordt over de grenzen gekeken want het opkomend nationaal-socialisme brengt heel wat Duitse buren in de verdrukking. Dat de Ter Beeks altijd de daad bij het woord voegen, toont ook deze generatie aan. In het slotdeel illustreert Juuls zoon Pieter wat de uiterste consequentie van zijn morele meetlat is. Enkele jaren eerder meende een industrieel bij wie de jongen stage liep dat 'een beetje ernst hem niet zou schaden.' Opvoeders hebben het niet altijd bij het rechte eind. Pieter staat symbool voor de onwaarschijnlijke bravoure van alle verzetshelden.

Dat het derde (en uitgebreidste) stuk het sterkst is, heeft niet alleen te maken met de druk van de omstandigheden waarin de personages terecht komen maar ook met het feit dat de auteur kon beschikken over veel meer bronnen. Vooral in het Sumatraverhaal is fictie gebruikt als aanvulling op ontoereikend feitenmateriaal. Dat je als lezer niet goed weet waar je de scheidingslijn moet trekken tussen echt en bijna echt, zorgt voor verwarring en zit de verbondenheid met de karakters enigszins in de weg. Die laatsten komen wel helemaal tot leven wanneer de in- en omwonenden van het Boschhuis de oorlog in de ogen kijken.

Wil je een boek als dit naar een intrigerend niveau tillen, dan moet je iets toevoegen aan de bestaande, niet geringe, kennis over de historische achtergronden. Dat gebeurt, bijvoorbeeld, wanneer Pauline Broekema de Engelse piloten hun bijna niet te verwoorden angst laat uitdrukken of de stuitende argumenten opsomt waarmee bewoners van potentiële onderduikadressen bescherming zoekenden buiten de deur willen houden. Die toevoeging kan ook in de details zitten, zoals het omwikkelen van roeispanen zodat ze geen geluid maken of een 'bevriende' boer die zijn veld snel omploegt om de voetafdrukken van verzetsmensen te wissen.

Het Boschhuis,
een internationale ontmoetingsplaats
Toch kan ook de bevestiging van je eigen kennis van waarde zijn. Zo ontmoet je in Het Boschhuis een man van de Sicherheitsdienst die er heftig op los martelt om zich even later te laten meevoeren door de gedichten van Rilke. Zulke onbevattelijke, gespleten naturen vind je ook elders in de geschiedenis terug. Wie zich Oriana Fallaci en haar anti-oorlogsboek Niets en zo zij het herinnert, heeft wellicht weet van de Vietnamese generaal Loan die de vleesgeworden wreedheid was maar ook elke dag verse rozen op zijn bureau had staan en zich overgaf aan versregels. Deze lui behoren tot de archetypes van oorlogen. 'Er waren mannen bij die later, in de rechtzaal, versteld zouden staan van hun eigen daden', zo drukt Pauline Broekema het ontbrekende normbesef van deze en andere mestkevers uit.

Het Boschhuis gaat over geschiedenis schrijven in meer dan één betekenis van het woord: zelf een spoor trekken door de tijd én die voetafdrukken bewaren voor het nageslacht. Om de tijd een geheugen te kunnen geven hebben we schrijvers nodig. Lessen trekken uit wat achter ons ligt, is dan weer de verantwoordelijkheid van hun lezers! 


Quotering: ****½

Uitgegeven bij De Arbeiderspers - 2014

De boeken van Pauline Broekema


15 mei 2014

Marelle Boersma - Nobody

 Van niemand opnieuw iemand worden
 
 
'Hoe kan iemand ooit geloof hechten aan kinderen
die vertellen over ervaringen als deze?'

'Ik kan niet tegen onrechtvaardigheid', heeft Marelle Boersma ooit gezegd in een interview op dit blog. 'Er is veel leed dat zich soms naast je voordeur afspeelt, terwijl je er geen weet van hebt.'

In Nobody vangt lerares Vivian alarmerende signalen op als ze haar leerling Lynn observeert. Het meisje is afwezig, a-sociaal en graatmager. Maar voor je kunt ingrijpen moet je wel weten wat er precies aan de hand is. En, omdat Lynn bijna niets loslaat, is dat niet eenvoudig. Langzaamaan ontstaat er een vertrouwensband die helemaal openbloeit als Vivian door een heftige ervaring deel gaat uitmaken van een uiterst bedreigende wereld. 'Vertrouwen is niet iets om over te praten, dat kan er alleen maar zijn', beseft de verontruste docente. 

In de loop van de geschiedenis
hebben machtswellustelingen, zoals b.v. de nazi-kopstukken, 
zich vaak bediend van occulte filosofie en rituelen.
Over hoe dit morbide universum eruit ziet, mag hier niet teveel worden weggegeven. Kort gezegd: het wordt bevolkt door mensen die op een verwerpelijke manier bezig met macht, met het beleven van hun donkerste kanten, die bedreigen en chanteren en bovendien het idee van rassensuperioriteit aanhangen. De mechanismen die ze toepassen zijn hallucinant en erg efficiënt verliteratuurd in het personage van de tiener. 'Ik ben niet belangrijk', zegt Lynn. 'Ik ben niemand.' In welke mate ze zichzelf kwijt is, wordt raak verwoord door vriendin Eileen die het over haar 'robotbuien' heeft. Als ze in die geestestoestand verkeert is ze voor niemand bereikbaar, behalve...

Een belangrijk deel van de spanning in dit boek komt voort uit het idee dat individuen het moeten opnemen tegen iets dat veel groter is dan henzelf. 'Maar moet je daarom het onrecht ondergaan?' is de vraag die Marelle Boersma aan haar lezers stelt. Hoewel de literaire verbeelding de slachtoffers helpt om zich te verzetten en hun beschermvrouw om boven zichzelf uit te stijgen, krijg je aan het eind de stille boodschap mee dat hulp uit onverwachte hoek kan komen en het tij zomaar kan keren. Maar dat gebeurt alleen als je zelf het initiatief hebt genomen.

Omdat occulte genootschappen zich graag een aura van mysterie aanmeten,
maken ze gebruik van getallen- en andere symboliek.
Tegelijkertijd confronteert Nobody je op een akelige manier met de houding van mensen die je niet geloven. Dat kunnen autoriteiten zijn, buren, vrienden, familie... In het geval van Vivian en Lynn, vergroten wantrouwen, vooroordelen en kort-door-de-bochtdenken hun gevoel van onmacht aanzienlijk.

Hoe beide vrouwelijke hoofdpersonen zich spiegelen in elkaar en elkaar aanvullen, is een mooi en ontroerend gegeven in dit verhaal. Allebei hebben ze last van een te laag zelfbeeld en zijn ze slachtoffers. Toch blijken ze te kunnen putten uit een uitzonderlijke kracht. In hun relatie reflecteert bovendien een rode draad die op de achtergrond aanwezig is: de band tussen ouders en kinderen, in de brede, en dus ook niet-biologische, betekenis van het woord. 

Ondanks de aanwezigheid van de boze buitenwereld, is Nobody een warm en bemoedigend boek. Dat zegt veel over de empathische houding van Marelle Boersma. Die zorgt ervoor dat in al haar boeken gerild wordt van verontwaardiging maar dat er ook ergens een kacheltje brandt!
 

Quotering: ****

Uitgegeven bij De Crime Compagnie - 2014

De boeken van Marelle Boersma

12 mei 2014

Cilla & Rolf Börjlind - De derde stem

De echo van het geweten
 
 
 'Hij had nog nooit de andere wang toegekeerd,
hij wist niet waar die wang zich bevond.’
 
Een opvolger bedenken voor een hoogstaand, uiterst origineel debuut, is geen sinecure. Toch weet je dat Cilla & Rolf Börjlind er, gezien hun indrukwekkend scenariopalmares, toe in staat zijn.

Ook in De derde Stem ontplooit zich weer een robuust plot dat je meeneemt naar Marseille, een stad met een obscuur imago. Het is de plek waar Abbas, de man die zowel van vlijmscherpe messen als van zachte soefigedichten houdt, opgroeide. Terwijl deze oud-crimineel in het vorige boek een karwei opknapte voor de politie, neemt hij nu het recht in eigen hand. Hij dacht dat hij 'zijn innerlijke album had verbrand maar er bleken nog restanten van over te zijn.' Daarom moet er in zijn geboortestad een erg zware rekening vereffend worden.

Abbas is nog steeds het maatje van Stilton, de voormalige rechercheur, die de afgelopen jaren aan de zelfkant van de samenleving terecht kwam maar stapsgewijs weer aansluiting vindt bij de levenden. 'Stilton kon zich niet herinneren wanneer hij voor het laatst op tijd had moeten zijn', zo klinkt het ergens. Waaraan hij niet hoeft te wennen is zijn branie in hachelijke situaties. Lef heb je of heb je niet. En net als de Franse Zweed hij heeft ergens een onbetaald kassabonnetje liggen...
 
Marseille is meer dan het bekende beeld
van de haven en de Notre Dame... 

Ook politievrouw Olivia, is weer van de partij. Maar hoort ze eigenlijk nog bij het corps? Ze heeft in elk geval de pauzeknop van haar carrière ingedrukt en denkt eraan om kunstgeschiedenis te gaan studeren. Toch is er ook nog zoiets als nieuwsgierigheid en gevoel voor rechtvaardigheid. Gecombineerd met een meer dan gemiddeld speurdersinstinct, zijn dat moeilijk te onderdrukken aandriften. Als de vader van een buurmeisje vermoord blijkt te zijn, waagt ze zich aan een onofficieel en dus ook gevaarlijk onderzoek.

De verhaallijnen in De derde stem draaien rond een netwerk van pornohandel. Het aanklagen van immoreel gedrag en a-sociale toestanden is een terugkerend gegeven bij dit auteursduo. In een neventraject van het grote verhaal halen de Börjlinds vinnig uit naar de privatisering van de zorgsector waar ten koste van het waardig ouder worden, winst wordt gemaakt.  

Als je de spanningskwaliteit van dit plot wil beoordelen, dan zou je verder moeten kijken dan de benarde toestanden waarin de personages terecht komen of de cliffhangers die af en toe een scène afsluiten. Hoe slim en kundig deze schrijvers zijn, merk je aan de spanning die tussen de meeste karakters hangt. Die kan voortkomen uit iets dat hun verleden tekent, of het gevolg zijn van een onopgelost conflict, of te maken hebben met een karaktereigenschap... Zo'n ongemakkelijke sfeer vind je onder meer tussen Stilton en Olivia, Stilton en Abbas, Stilton en Luna (bij wie hij een woonbootkajuit huurt), Olivia en Ove (potentieel vriendje). En Mette (leidinggevend rechercheur en vriendin) botst zowel met Stilton als met Olivia. 
'Open een detectivebureau. Twee genieën zoeken poedels,' zo uit ze haar frustratie tegenover de professionele 'ontrouw' van beiden.    

Een ander deel van de geladenheid krijgt vorm door deze net-niet-politiemensen buiten het officiële onderzoek te laten opereren. Niet gehinderd door beroepscodes en andere regeltjes, kunnen ze fantasierijke grenzen overschrijven. 

Het zichtbaar maken van vingersporen
In een geslaagd spannend boek is de aanloop naar gebeurtenissen die ertoe doen, kort. Ook in De derde stem zit je meteeen in de intrige. Er worden bovendien geen saaie zijpaden bewandeld, er valt nooit een geestdodende stilte. Hoewel in dit tweede deel het verrassingseffect van aandoenlijke zwervers, een poëtisch aangelegde harde jongen en een muzikale spin niet meer werkt, blijven de plotspelers uitermate boeiend. Dat heeft te maken met het eerder genoemde spanningsveld tussen hen maar zeker ook met het aanwezig zijn van een lichte én een donkere kant in elk van hen. 'Mensen zijn niet zwart-wit', lijken de Börjlinds te zeggen. Bovendien kun je van een afgegleden mens (Abbas, Stilton) weer een goed functionerend iemand maken... als je hem omringt met warmte en vertrouwen. De missie van deze auteurs gaat verder dan het schrijven van een onderhoudend boek. Het is bovendien opmerkelijk hoe de persoonlijke achtergrond van de karakters perfect geïntegreerd wordt in de grote plotlijnen. Cilla & Rolf Börjlind slagen ook nu weer in hun meesterproef. Het schrijversgilde heeft er een prominent lid bij!  

Naast een eerste, een tweede en een derde stem kun je in dit boek ook spreken van de stem van het geweten en van de loyaliteit. De speurneuzen kunnen een beetje dwars zijn maar ze zijn altijd uiterst loyaal tegenover hun vrienden. De derde stem gaat niet alleen over hoe de wereld eruit ziet maar ook over dat waaraan hij behoefte heeft!


Quotering: *****

Uitgegeven bij Bruna - 2014

De boeken van Cilla & Rolf Börjlind

10 mei 2014

Maaike Gerritsen - De achterblijvers

Gestrande levens
 
 
 'Sprengler bedacht dat hij dagelijks veel open monden zag
maar toch nauwelijks communiceerde.'

De buitenwereld wil zich wel eens afvragen wat twee erg van elkaar verschillende mensen (partners of vrienden) bij elkaar brengt. Oppervlakkig gezien delen ze weinig: ze komen uit verschillende milieus, staan anders in het leven, kleden ze anders, hebben uiteenlopende interesses... Zo'n bizar ogende vriendschap is de invalshoek van De achterblijvers.

Sprengler is een oudere tandarts die door het leven tot de orde wordt geroepen. Hij heeft een progressieve ziekte onder de leden en bovendien last van gewetenswroeging. Vakkennis heeft de man te over. Hij wordt zelfs geregeld gevraagd om slachtoffers van natuurrampen aan de hand van een gebitsonderzoek te identificeren. Als de tsunami over Azië rolt, vertrekt hij met het Rampen Identificatie Team naar Thailand.

Wanneer hij uit zijn comfortzone wordt gehaald en zich met relaties en opvoeding moet bezighouden, bakt hij er veel minder van. Dan krijg je iemand te zien die moeite heeft met empathie, er niet van houdt te worden tegengesproken en vlucht voor confrontaties. Vooral zijn dochter lijdt hieronder. Zij past niet bij het pad dat haar vader voor haar heeft uitgestippeld. Zo'n egotrippende man heeft een schokkende ervaring nodig om inzicht te krijgen in wie hij is.

Phuket na de tsunami
In de tweede verhaallijn ontmoet je Fae, een puber uit een gebroken gezin die een trauma met zich meedraagt. Zij moet in het reine zien te komen met het schuldgevoel dat ze zichzelf aanpraat en met de gezinschaos die ontstaan is uit een nauwelijks te verteren catastrofe. Langzaam wordt duidelijk dat Sprengler en Fae meer delen dan op het eerste gezicht lijkt en dus iets wezenlijks voor elkaar kunnen betekenen. Een prachtig thema... maar een roman is maar zoveel waard als de uitwerking van het perspectief. 

Hoewel De achterblijvers veelbelovend begint, meteen vragen oproept over wat de hoofdpersonages gemaakt heeft tot wie ze nu zijn en wat er tussen hen kan groeien, verliest het verhaal alle spankracht in het middenstuk. Daar wordt het een beschrijvend gebeuren in plaats van een ontdekkingstocht door de geest van de karakters. De tsunami-ravage roept een déjà vu-beleving op en de vele weetjes over slachtofferidentificering zijn wel leerrijk maar verlammen de romanontwikkeling.

Ravage in Patong Beach
In een boeiend fictieboek leggen de personages een geestelijke weg af en net dat proces ontbreekt hier helemaal. Je volgt veel meer de situatie waarin de karakters zich bevinden dan hun relatie tot die situatie. Op die manier komen gedragswijzigingen uit de lucht vallen. Het betekent ook dat je als lezer geen band met de plotspelers kunt opbouwen, dat ze wat bloedeloos blijven. Daarnaast halen de beschouwende inkijkjes in onze conditon humaine ('We hebben allemaal projecten nodig om ons leven zin te geven.') weinig niveau. Bovendien worden er veel zijpaden bewandeld die ergens in de lucht blijven hangen in plaats van op te gaan in het hoofdverhaal. Algemeen gezien ontbreekt het De achterblijvers aan originaliteit, diepgang en de naturel die bij een getalenteeerde auteur hoort.

En hoe zit het uiteindelijk met de, als bijzonder, aangekondigde vriendschap tussen Sprengler en Fae? Zelfs die komt niet uit de verf of moet je zeggen dat ze, in het tsunami-geweld, kopje onder is gegaan?
 

Quotering: **½

Uitgegeven bij Ambo - 2014

De boeken van Maaike Gerritsen

07 mei 2014

Derwent Christmas - De stilte voor Julia

 Vermorzeld door de dood
 

'Binnen dezelfde werkelijkheid
kunnen mensen in heel andere universums leven.'
 
Mindfulness, de nieuwe religie voor de gestresste medemens, is een fenomeen dat de laatste jaren veel aan populariteit gewonnen heeft. En zoals het past bij een geloofsovertuiging, vinden believers en non-believers weinig raakvlakken. Bij deze laatsten overheersen vooral wrevel en spot. Aan dat soort energievretende negativiteit doen de aanhangers niet. Die 'blijven bij zichzelf', zoals dat heet in hun jargon.

Helemaal in overeenstemming met deze spirituele trend, krijgt Aaron, de geestelijk en fysiek opgebrande hoofdpersoon uit De stilte voor Julia, een boek over Mindfulness cadeau. Hoewel de zieke docent zowel de bedoelingen van de gever als de boodschap van het boek in twijfel trekt, probeert hij sommige zenideeën toch tot zich te nemen. Hij leest over loslaten, niet oordelen, in het moment leven en mild zijn.

Op het ogenblik dat zijn dochter verongelukt, komt de echte test. Kan hij de modieuze levensfilosofie in de praktijk brengen en innerlijke rust vinden? Als hij ook nog zijn vrouw verliest, nemen wraakgevoelens de overhand en is de aanvaardingsgedachte uit de Mindfulness heel ver weg. Die ongebreidelde boosheid komt voort uit de overtuiging dat hij de persoon kent die de schuld draagt voor dit noodlotsdrama.

Begrippen uit de Mindfulness-filosofie
Op de dag van de tweede begrafenis vlucht hij weg van de ceremonie en meldt zich aan in een vakantiepark waar hij in een doolhof van huisjes en weggetjes terecht komt... een beeld dat staat voor iemand die het noorden volledig kwijt is.

In De stilte voor Julia tekent Derwent Christmas een scherp en gevoelig portret van een geslagene, een man die een verdriet moet torsen dat te groot voor hem is. In een beeldende en tegelijkertijd beschouwende stijl ontpelt de auteur, laag na laag, begrippen als radeloosheid, onmacht, schuldgevoel, gemis, vaderliefde...

Daarnaast is het ook een boek over troost of de onmogelijkheid om die te vinden.
'Achter ons volgde een stoet van mensen die ons kwamen steunen, maar geen enkele blik, aanraking of gebaar zou troost brengen,' zo overdenkt Aaron het sociale gebeuren rond de begrafenis van zijn dochter. 
Later zal hij meer dan eens zijn vrouw proberen te troosten, tevergeefs. Haar leegte kan niet meer gevuld worden. De zijne wordt gedempt met wraakplannen maar ook die bieden geen verlichting.

Leeuwarden (en omgeving),
 de setting van 'De stilte voor Julia'
De stilte voor Julia vraagt om traag gelezen te worden. Heel wat subtiele zinnen verdienen een moment van reflectie:
'De bomen aan weerszijden van de weg leken me met open armen te willen ontvangen.'
'... een knikje in de nek, zoals een levende nooit prettig zou kunnen liggen.' (wanneer Aaron zich voorstelt hoe zijn vrouw in de kist ligt)
'Ik voelde een warmte in mijn lijf die nogal koud aandeed.'

Wil je, zonder uit te glijden over clichés en onverteerbare emoties, een verhaal over diepe pijn en eenzaamheid brengen, dan dien je omzichtig te werk te gaan. En dat is precies wat Derwent Christmas gedaan heeft. Door een perfect gedoseerde afstandelijk te creëren en af en toe een tragikomische passage in te lassen, houdt hij het geheel geloofwaardig.
'De mens verraadt zich altijd in taal', lees je ergens. Dat geldt zeker voor auteurs. De taal waar deze Groninger zich van bedient legt een bekwaam stilist en een denker bloot. Daarom mag je dit boek ook rustig een existentiële roman (met een spanningselement) noemen.

De docent Aaron is van mening dat leraars falen als ze leerlingen niet kunnen bijsturen. Net zoals enfant terrible Bart hem uit handen glipt, zo verliest hij wat later de grip op zijn eigen leven. Accepteren dat je niet alles kunt beheersen, lijkt geen foute gedachte te zijn. Tot zover heeft de Mindfulness ons iets te vertellen. Maar laten we vooral kritische, betrokken wezens blijven. Ook met streven is niets mis. Zeker niet als je de intentie hebt om je verhaal in de ziel van je lezers achter te laten...


Quotering: ****

Uitgegeven bij De Geus - 2014

De boeken van Derwent Christmas

01 mei 2014

Tineke Hendriks - Beminde zusters

 Toen je nog wist hoe het hoorde
 
 
'Een vrouwenhand en een paardentand staan nooit stil.'
 
Weten waar je vandaan komt is belangrijk. Al was het maar om te begrijpen dat de vrijheden waarover je beschikt minder oud en vanzelfsprekend zijn dan ze lijken. Voor die inzichten ben je afhankelijk van historische getuigen. Tineke Hendriks heeft even voor haar 65ste besloten om zo ver mogelijk terug te kijken en werelden op te roepen waaraan de meesten van ons geen herinneringen hebben.

Beminde zusters begint in het jaar 1936, een tijd waarin fatsoenlijke vrouwen hoeden en enkellange jurken droegen, hun geleerd werd om zich voor te bereiden op een dienend leven, in functie van een man en kinderen of van de Heer. In katholieke gezinnen was het gebruikelijk om één zoon of dochter (soms meer) af te staan aan de Kerk. In deze autobiografisch geïnspireerde roman voelt Gon zich geroepen om naar het klooster te gaan. In die vooroorlogse jaren betekende dat zich onderwerpen aan een spartaanse levensstijl: maar een half uur per dag praten, je familie haast nooit zien en niet naar de begrafenis van je ouders mogen. 'Je moet net als Jezus het kruis opnemen', vindt vriendin Catrien, een toekomstige novice.

De fleurige bollenstreek
© Aad's Foto Galerie
Ook bij de achterblijvers, een familie uit de bollenstreek, draait alles om het geloof. Er wordt veel gebeden en naar de kerk gegaan. Overal - thuis, in de auto, in het koor - worden religieuze liederen gezongen. Mijnheer pastoor wordt geconsulteerd bij belangrijke beslissingen. En trouwen doe je alleen met een andere katholiek. Voor Neel, de hoofdpersoon uit Beminde zusters, begint de tijd te dringen. Wanneer een weduwnaar haar per brief benadert is ze al een eind in dertig en dreigt een kleurloos leven. Nadat ze haar twijfels opzij heeft gezet, gaat ze in op het aanzoek... en krijgt zeven stiefkinderen op de koop toe. Maar zoals de kapelaan heeft gezegd: 'Hij (God) geeft kracht naar kruis'. Voor een gelovige vrouw zijn dat doorslaggevende woorden. Het is inmiddels 1945.

Met nog drie eigen kinderen erbij worden de na-oorlogse jaren getekend door hard huishoudelijk labeur. En met brandstof, stoffen en etenswaren op de bon, is het materiële leven geen vetpot. Het bijbels geïnspireerde en wijd verbreide credo 'Niet klagen maar dragen' houdt iedereen recht.

In het laatste deel van dit boek vecht Neel met de nieuwe tijd. De ontkerkelijking, de lossere zeden en een zelfbewuste dochter zitten haar hoog. 'Maria zelf leek afwezig', verzucht ze ergens. Haar eeuwige houvast lijkt op te lossen in het veranderende universum. Het scharniermoment tussen haar en haar dochter wringt veel meer dan dat tussen haar en haar moeder.

Rooms-katholieke nonnen in plechtstatig habijt
Hoewel Beminde zusters opgebouwd is rond een familieleven, biedt het verhaal toch vooral een inkijk in de belevingswereld en de rolpatronen van vrouwen. Ging je moeder vroeg dood, dan moest je als oudste meisje van het gezin de school vaarwel zeggen. Je bekwamen in huishoudelijke taken primeerde sowieso altijd op het opdoen van boekenkennis. Van economische onafhankelijkheid was dan ook geen sprake. De vele 'handenbinders', die zich in een tijd zonder anti-conceptie ongevraagd aandienden, lieten evenmin ruimte voor persoonlijke ontwikkeling of vrijheid. Wie geen man vond, had ook een probleem. Het is schrijnend om Neels ongehuwde zus Trijn, op het ogenblik waarop hun moeder sterft, te horen uitroepen: 'Wat moet ik nu?!' De perspectieven van vrouwen boden indertijd weinig variatie.

Een andere opvallende constatering is dat onze mening-en-discussie-cultuur nog zo jong is. Tot in de jaren '60 betekende opvoeden en opgroeien het doorgeven en aanvaarden van gedragsregels. Die golden voor iedereen. Het individu, de verscheidenheid, de eigen wil en voorkeuren... bestonden nagenoeg niet. Wanneer die hun intrede doen, is Neel volledig het noorden kwijt.
Als de eigenzinnige dochter Kaatje naar het waarom van hun verzet tegen haar persoonlijke keuzes vraagt, kunnen de ouders alleen maar antwoorden:
'Het hoort niet!'
Aan waaromvragen zijn ze niet gewend.

Met Beminde zusters heeft Tineke Hendriks een onbekende tijd naar de dag van vandaag gehaald. Door Neel en haar medepersonages scherp en gevoelig uit te tekenen is het respect gegroeid voor een generatie waarvan we ons, op weg naar meer zelfbeschikkingsrecht, bevrijd hebben. Maar of onze jongste 'zusters' zich door de titel van het boek aangetrokken voelen, valt te betwijfelen. En dat is jammer!


Quotering: ****

Uitgegeven bij Q - 2014

De boeken van Tineke Hendriks