Pauline Broekema - Het Boschhuis

Nooit lijdzaam toekijken !

 

'Ik ben drieëntwintig geworden om te sterven.'

 

'Neem overal kennis van', was een stelregel in het gezin Ter Beek, 'en behoud het goede.' Het toepassen van dit uitgangspunt heeft alles te maken met een open vizier en betrokkenheid. Net die eigenschappen vind je bij de drie generaties Ter Beek, de familielijn aan moeders kant die Pauline Broekema heeft gevolgd bij het schrijven van Het Boschhuis.

Overgrootvader Frans Jan verlegde zijn grenzen door naar Nederlands Indië af te varen, het plantersvak te leren en keihard te werken. Oogsten werden altijd bedreigd door allerlei natuurelementen zoals plantenziekten maar ook door stervende of deserterende koelies, zoals de locale werkkrachten genoemd werden. De mensonwaardige wreedheid waarmee deze laatsten bejegend werden, werpt helaas een schaduw over de manmoedigheid van pioniers als Frans Jan. Horizonverleggend en doortastend kun je ook de houding van boerendochter Jannetje noemen. Frans' vrouw slaagt erin om, in de mannenmaatschappij van ruraal Sumatra, de rol van 'echtgenote met status' een nieuwe invulling te geven.

Chinese koelies op Sumatra
© Tropenmuseum

In het tweede deel volgen we hun zoon Juul, een fabrikant die medeëigenaar is van een zilverwerkfabriek. Vanaf dan doet het Boschhuis zijn intrede. Het is een merkwaardige plek waar maatschappijkritiek en socio-politiek engagement tot de inboedel behoren. Je zou het anarchopacifisme met een christelijke basis kunnen noemen. Ook nu wordt over de grenzen gekeken want het opkomend nationaal-socialisme brengt heel wat Duitse buren in de verdrukking. Dat de Ter Beeks altijd de daad bij het woord voegen, toont ook deze generatie aan. In het slotdeel illustreert Juuls zoon Pieter wat de uiterste consequentie van zijn morele meetlat is. Enkele jaren eerder meende een industrieel bij wie de jongen stage liep dat 'een beetje ernst hem niet zou schaden.' Opvoeders hebben het niet altijd bij het rechte eind. Pieter staat symbool voor de onwaarschijnlijke bravoure van alle verzetshelden.

Dat het derde (en uitgebreidste) stuk het sterkst is, heeft niet alleen te maken met de druk van de omstandigheden waarin de personages terecht komen maar ook met het feit dat de auteur kon beschikken over veel meer bronnen. Vooral in het Sumatraverhaal is fictie gebruikt als aanvulling op ontoereikend feitenmateriaal. Dat je als lezer niet goed weet waar je de scheidingslijn moet trekken tussen echt en bijna echt, zorgt voor verwarring en zit de verbondenheid met de karakters enigszins in de weg. Die laatsten komen wel helemaal tot leven wanneer de in- en omwonenden van het Boschhuis de oorlog in de ogen kijken.

Wil je een boek als dit naar een intrigerend niveau tillen, dan moet je iets toevoegen aan de bestaande, niet geringe, kennis over de historische achtergronden. Dat gebeurt, bijvoorbeeld, wanneer Pauline Broekema de Engelse piloten hun bijna niet te verwoorden angst laat uitdrukken of de stuitende argumenten opsomt waarmee bewoners van potentiële onderduikadressen bescherming zoekenden buiten de deur willen houden. Die toevoeging kan ook in de details zitten, zoals het omwikkelen van roeispanen zodat ze geen geluid maken of een 'bevriende' boer die zijn veld snel omploegt om de voetafdrukken van verzetsmensen te wissen.

Het Boschhuis,
een internationale ontmoetingsplaats

Toch kan ook de bevestiging van je eigen kennis van waarde zijn. Zo ontmoet je in Het Boschhuis een man van de Sicherheitsdienst die er heftig op los martelt om zich even later te laten meevoeren door de gedichten van Rilke. Zulke onbevattelijke, gespleten naturen vind je ook elders in de geschiedenis terug. Wie zich Oriana Fallaci en haar anti-oorlogsboek Niets en zo zij het herinnert, heeft wellicht weet van de Vietnamese generaal Loan die de vleesgeworden wreedheid was maar ook elke dag verse rozen op zijn bureau had staan en zich overgaf aan versregels. Deze lui behoren tot de archetypes van oorlogen. 'Er waren mannen bij die later, in de rechtzaal, versteld zouden staan van hun eigen daden', zo drukt Pauline Broekema het ontbrekende normbesef van deze en andere mestkevers uit.

Het Boschhuis gaat over geschiedenis schrijven in meer dan één betekenis van het woord: zelf een spoor trekken door de tijd én die voetafdrukken bewaren voor het nageslacht. Om de tijd een geheugen te kunnen geven hebben we schrijvers nodig. Lessen trekken uit wat achter ons ligt, is dan weer de verantwoordelijkheid van hun lezers! 


Quotering: ****½

Uitgegeven bij De Arbeiderspers - 2014

De boeken van Pauline Broekema