Een wereld valt uiteen !
'Mijn vader beschouwde zichzelf in de eerste plaats als een Balt
met een Duits-Russische bloedmix,
waar helaas ook nog wat Nederlandse genen in ronddreven
maar zeker niet als Let.'
Zowel
in de tsarentijd als in de communistische periode zijn de Baltische landen
steeds een hapklare brok geweest voor het Russische imperium. Enkel tijdens het
interbellum stonden ze op eigen benen. Maar toen Molotov en von Ribbentrop in
’39 een pact sloten waarbij de Duitsers vrij spel kregen in Polen en de Russen,
in ruil daarvoor, hun hand mochten leggen op het Balticum, sloeg de paniek aan
de Oostzee weer toe. Ook bij de voorouders van Alexander Münninghoff kwamen
herinneringen aan vroegere gruweldaden boven en werden er in alle haast koffers
gepakt. Van het opgebouwde zakenrijk ter waarde van zo’n 7 mio gulden werd met
pijn in het hart afscheid genomen.
 |
| Duitse soldaten verwelkomd in Riga: de dreiging komt uit het oosten, de bevrijding uit het westen. |
Omdat
Joan Münninghoff, de grootvader van de auteur, een uitgeweken Nederlander is
kan hij een doorstart maken in Voorburg bij Den Haag. Hij is het prototype van
de overlever, een sluwe bedrijfsleider die zonder schroom van twee walletjes
eet: dat van de vaderlandgetrouwen én dat van de bezetter. Hij is een kameleon
die informatie verstrekt aan de Britse inlichtingendienst MI6 en tegelijkertijd
Duitse marineofficieren thuis uitnodigt. Zelfs het Waffen-SSverleden van zijn
eigen zoon Frans gebruikt hij wanneer het hem goed uitkomt. Anderzijds mogen
onderduikers in zijn villa komen schuilen.
De Oude
Heer, zoals hij in De stamhouder genoemd
wordt, heeft een conflictueuze relatie met Frans, zijn oudste telg. Die heeft
alles te maken met een onwrikbare patriarchale houding maar ook met de complexe
culturele wortels van de jonge man. Frans moet zijn zakenvader opvolgen maar
wil het leger in. Frans moet Nederlander worden maar voelt zich Balt en het
kind van een Duits-Russische moeder. ‘Ik vocht niet tegen de Russen maar tegen
de Bolsjewieken,’ zo klinkt het plausibel maar wel ingewikkeld uit zijn mond. Die
visie is ook ongeveer de enige waarin Joan en Frans elkaar
vinden. De Münninghoff-tegoeden in en rond Riga mogen niet in de handen
van 'de roden' vallen. Maar als je naar het gedrag van beiden kijkt, hebben ze veel meer met
elkaar gemeen dan ze zullen toegeven: het zijn slechte vaders, egocentristen en
opportunisten.
Naast
deze centrale lijn volg je in dit epos de uit elkaar gerukte levens van andere familieleden
zoals de Duits-Baltische echtgenote van Frans en moeder van Alexander. De
combinatie van oorlog, familiaal geruzie en economische afhankelijkheid van
vrouwen is de oorzaak van heel wat tragiek. Toch wordt de literaire show
gestolen door de Oude Heer die van een doortrapte morele sjoemelaar evolueert
naar een medogenloze potentaat. Volstrekt verwerpelijk is zijn houding
tegenover weerlozen. Zijn oorspronkelijke dominantie maakt steeds meer plaats
voor de wil om tegen élke prijs de wereld waarin hij leeft te beheersen. Uiteindelijk
wordt hij een man die je zou willen aanklagen voor misdaden tegen de
menselijkheid.
 |
| Posen, het huidige Poolse Poznan, was in de oorlog het centrum van ontheemde Balten. |
De
stamhouder is een
kroniek met heel veel gezichten. Het is in de eerste plaats een godfather-verhaal
maar je vindt er ook elementen in van een jongensboek vol bravoure, een
hedendaagse thriller, een coming of age-vertelling, een mislukte
vadermoordhistorie… Als je alles bij mekaar optelt ontstaat het beeld van een
nieuwe stamhouder met een zwaar wegende erfenis. Daarnaast roepen deze
bladzijden vragen op over de kwetsbaarheid van identiteiten met versnipperde
wortels. Als
de omstandigheden ongunstig zijn kunnen ze leiden tot emotionele chaos en de ontwrichting
van individuen. Er is bovendien het besef dat scheefgetrokken
vader-zoonrelaties een wissel trekken op minstens één nieuwe generatie. En wat de politieke keuze
van de Duitse Balten (adellijke families die afstamden van middeleeuwse kruisridders) betreft,
vraagt deze geschiedschrijving om begrip. Het verleden van volkeren is zelden een zwart-witportret.
Op
deze glijbaan van extreme ervaringen en dito emoties houdt Alexander Münninghoff
zich perfect staande. Omdat hij dicht bij de feiten blijft kan de toon niet
ontsporen. Zijn geheime wapen is de rijke, filmische taal die de verbeelding
van de lezer alle ruimte geeft. Fijnproevers pakt hij in met
‘iconenogen’, ‘vleesruïne’, ‘spruitjesverhalen’, 'een stem uit een middeleeuwse vergeetput' en meer van dat fraais. Net zoals Frans zijn Sternstunde bij zijn soldatenvrienden beleefde, zo garandeert De stamhouder je een rist verbijsterende
en intense leesuren!
Quotering: *****
Uitgegeven
bij Prometheus - 2014
Geen opmerkingen:
Een reactie posten