Een boek dat niet mocht geschreven worden
Uit de Noord-Koreaanse staatsdoctrine:
'De mens is baas over zijn eigen lot.'
Nieuwsgierige mensen worden geprikkeld door wat er achter de horizon schuil gaat. Als wat daar ligt niet bereikbaar is, bijvoorbeeld omdat prikkeldraad, een gedemilitariseerde zone of een xenofoob regime het reizen verhindert, dan wordt de aantrekkingskracht nog groter. Niet toevallig ontstond er bij de val van de Berlijnse muur een rush op steden zoals Praag en Boedapest.
'Al heel lang was ik gefascineerd door gesloten maatschappijen en totalitaire regimes', schrijft José Luίs Peixoto in Achter gesloten grenzen.
Wanneer deze Portugese fictie-auteur in 2012, bij de viering van de 100ste verjaardag van de geboorte van president Kim Il-sung, de kans krijgt om met een groep Westerlingen een rondreis door Noord-Korea te maken, grijpt hij die met beide handen aan. Kim Il-sung, die in 1994 overleed, is trouwens niet echt dood. Hij heeft de titel 'Eeuwige president' gekregen en zijn onderdanen dichten hem met ogenschijnlijk genoegen een bijna-goddelijke status toe. 'Ogenschijnlijk', want wat is echt in een onvrij land met georkestreerd gedrag?
Dat laatste maakt ook van Peixoto's reis een schizofrene ervaring. De groep wordt stevig bij de hand genomen door twee officiële gidsen (Kim en Kim moeten ook elkaar in de gaten houden!) die het gezelschap meetronen naar een triomfboog, een mausoleum, herdenkingszuilen, standbeelden en musea... allemaal ter meerdere eer en glorie van de vader des vaderlands en zijn nageslacht. 'Groot, groter, grootst' is een criterium dat alle dictators omarmen. Dat José Luίs Peixoto aan deze non-architectuur en de bijbehorende peptalk een indigestie overhoudt, blijkt onder meer uit de streepjes in zijn boek die soms de plaats innemen van de namen van de grote roergangers.
 |
| Monument ter ere van de iconische leiders © Michail Kapustin |
Op andere momenten, zoals bij het bezoek aan een coöperatieve, een internationaal jeugdkamp of een chemisch lab, is het mogelijk om de façade ook echt te doorprikken. Zelfs als de auteur geen scheikundige in de familie had gehad, was hij makkelijk in staat geweest om de zielige poedergoochelaarster te ontmaskeren. Met verbijstering stel je vast dat 'meisje Kim', de vrouwelijke gids, haar eigen verzinsels lijkt te geloven. 'Toneelspel', denk je tijdens het lezen van de eerste hoofdstukken. Maar gaandeweg zie je iemand die echt blij is met haar leiders en trots op haar land. Soms is ze tot tranen toe ontroerd. Die fidele houding kan te maken hebben met het niet kunnen vergelijken van werelden of met het, na verloop van tijd, geloven van je eigen en andermans leugens. Voor iemand met haar positie is het wellicht ook makkelijker om zich over te geven aan positivisme. Dat wordt een ander verhaal wanneer je een boer bent die met een houten ploeg een akker moet bewerken of wanneer je één van de vele straatsverkoopsters bent die een paar schamele waren aan de man probeert te brengen of een kind dat zonder winterkleren naar buiten moet. Zelfs voor de Westerse genodigden kwam er geen water uit de hotelkranen en kon er buiten Pyongyang geen weg gevonden worden waarin er minder gaten zaten dan er asfalt was.
Toch hoor je deze auteur ook zeggen: 'In een imperfecte wereld heeft niemand altijd gelijk.' Als hij ziet hoe liefdevol ouderen en kinderen met elkaar omgaan of met welk gemak jonge kinderen alleen met de metro reizen of over straat lopen, kent hij milde ogenblikken.
 |
| Kim Il-sung, de eeuwig levende president...een ijverig gefotoshopt beeld © Kok Leng Yeo |
Een bezoek aan een 'kluizenaarskoninkrijk' levert een raadselachtig boek op. Noord-Korea volgt een eigen jaartelling, is een land waar alleen de leiders goed in het vet zitten (verder is iedereen mager), waar standbeelden van staatshoofden met een ontbrekende ledemaat niet mogen gefotografeerd worden, waar deze Peixoto niemand cash heeft zien betalen... en waar iedere bezoeker zijn gsm aan de grens moet afgeven. 'Het is zoals een slachtoffer van huiselijk geweld dat van haar man geen vrienden mag hebben,' zo verwoordt de Portugees het isolement van dit volk, een toestand waaronder hij, met het vorderen van de twee weken durende reis, ook zelf meer en meer gaat lijden. Zelfs zijn schrijverschap dreigt hem te worden afgenomen. De hele club moet een document ondertekenen waarin staat dat er niet over de trip mag gepubliceerd worden.
Wat kan een reisauteur zien in een land dat zich niet wil tonen? En wat ziet de lezer door de bril die de schrijver hem aanreikt? Dat zijn vragen waaraan je niet ontkomt als je een boek over Noord-Korea dichtklapt. José Luίs Peixoto heeft zo scherp gekeken als hij kon, dat wil zeggen, tot net onder de oppervlakte. Dieper graven was niet mogelijk. Dat betekent wel dat je met blinde vlekken achter blijft. Hoe zit het, bijvoorbeeld, met de geruchten over concentratiekampen in het noorden? En in welke mate wordt het regime gedragen door de bevolking? Willen de Noord-Koreanen hun grenzen verleggen? Of is het misschien erg comfortabel om in een universum te leven waar er voor je gedacht en beslist wordt? Om daar antwoorden op te krijgen zal eerst de muur van grootheidswaanzin gesloopt moeten worden. Maar een verheerlijkte leider zal niet gauw zijn zwarte schapen opgeven. Als er al iets mis gaat, dan is dat altijd de schuld van die duivelse Japanners en Amerikanen! Ook dat is comfortabel...
Peixoto's ontdekkingstocht was allesbehalve gerieflijk maar net daarom zoveel waardevoller!
Quotering: ****½
Uitgegeven bij Atlas Contact - 2014
De boeken van José Luίs Peixoto
Geen opmerkingen:
Een reactie posten