Jan Brokken - Mijn kleine waanzin

 Ook achter een dijk kun je niet schuilen

 

'Het was geen land voor mystiek.'

Rhoon is een noodlottig dorp. Wie De vergelding gelezen heeft, weet van de collaboratie, de verzetsdaden en het vuurpeleton. Waar Jan Brokken dit oorlogsverhaal als een historicus moest benaderen, kon hij in het autobiografische Mijn kleine waanzin zijn eigen herinneringen aanspreken. Er zit slechts een kleine tijdsprong tussen de bevrijding en de watersnoodramp van '53. 

Hoe idyllisch het Maasdorp ook gelegen was, - tussen vochtige grienden en het kasteel waar ooit een kruisridder woonde - in de jaren '50 en '60 kon je het nog steeds niet sereen noemen. Het was een klassensamenleving van herenboeren met politieke macht en tuinders met magere gronden. Toen de Rotterdamse forensen kwamen werden die sociale verhoudingen op hun kop gezet. Spanningen waren er ook tussen de verschillende Calvinistische geloofsrichtingen. Dat er fanatiek voor het eigen gelijk werd gestreden, ervoer vader Brokken, de dominee van Rhoon, aan den lijve. Zijn erudiete, wijdse blik was gewend aan bredere horizonten.


Deze wishful thinking
was zonder de nationalisten gerekend...

Maar zelfs binnen de muren van de pastorie was er deining. De ouders en beide broers van de auteur hadden in Nederlands-Indië gewoond, tropenjaren die bruusk geëindigd waren in een Jappenkamp. De dominee had er een kampsyndroom aan overgehouden en Jan zou zich altijd een eenzaat voelen:
'Thuis bleef ik de buitenstaander, de jongen van na de oorlog, van buiten de tropen...', zo schrijft hij.

Met verbijstering stel je vast hoeveel kwetsbaarheid, ziekte en dood er in dit Rhoonse gezin aanwezig was. Vaak waren die demonen dichtbij, soms ook verpakt in een hoge zwarte hoed en de rituelen van een protestantse voorganger. In hoeverre een jeugd je leven stuurt, kun je moeilijk achterhalen. Toch valt het op dat net deze thema's geregeld terugkeren in de boeken van de latere schrijver. Dat geldt ook voor het bannelinggegeven: de gedeporteerde Balten, de vrijwillige bannelingen Youri Yegorov en Rudy Truffino...

Gelukkig is Jan ook een jongen van verhalen en verbeelding. Hij leest, schrijft en droomt zich een weg naar de toekomst. De bananenboten en tankers met Rotterdam als eindbestemming of vertrekplaats, wijzen de richting aan. Dat doen ook Indische vrienden die rijst met sambal komen eten of een buurman die voor zijn koffiehandel de wereld bereist. Er is bovendien de mysterieuze opa aan moeders kant die misschien wel Slavisch bloed heeft. Over die tak van de familie hangt al sinds De zee van vroeger, een verhalenbundel uit 1986, een zweem van geheimzinnigheid. Als Jan Brokken doet wat hij van plan is, ooit een boek over zijn moeder schrijven, komt de waarheid, voor zover die bekend is, wellicht een keer boven water.

Rhoon was een rijk dorp.
Daar getuigt deze herenboerderij van.

Wie De vergelding nog niet gelezen heeft, begint best met dit boek over de oorlogsperiode. Mijn kleine waanzin sluit er chronologisch bijna naadloos op aan. Dat heeft voordelen. Je gaat op een natuurlijke manier mee met de tijd. En als je, bijvoorbeeld, Mees Wagenmeester opnieuw tegenkomt, dan weet je waarom hij kind aan huis was bij de Brokkens. Dat had met meer te maken dan een jongensvriendschap.

Net zoals in De vergelding is Jan Brokken hier erg minutieus te werk gegaan. Als een lichtgevende pointillist leidt hij je een kerk, een school, tal van huizen en geesten binnen. Deze memoires zijn meer dan een tekening van een dorp en een tijdperk. Zij vertellen vooral over de krachtmeting van een adolescent met zijn omgeving, de kleine en grotere wereld waarin hij wil wortelen.

Ergens moet er een moment zijn geweest waarop hij besefte dat je het noodlot niet kunt ontlopen, wel de sociale controle en de betweterigheid. Toen moet de reizende schrijver geboren zijn.


Quotering: *****

Uitgegeven bij Atlas Contact - 2014 (eerste editie 2004)

De boeken van Jan Brokken

Lees hier de recensies van De vergelding
en Blok, de boekhandelaar van mijn vader