Fred de Vries - Afrikaners

Uitlanders op eigen bodem

 

'Wij moeten zelf onze weg zoeken, want er is geen kaart.
Het zal wellicht eerst veel slechter gaan voordat de situatie verbetert.'
Filosoof Johann Rossouw
 

Vooral na de opstand in de townships van Soweto (1976) hadden politiek geïnteresseerde burgers in het Westen een pasklare mening over het apartheidssysteem in Zuid-Afrika. Toch bleef de identiteit van die dominante minderheid een vaag ingevuld begrip.
60% van de blanke Zuid-Afrikanen zijn Afrikaners, nazaten van Nederlandse, Duitse en Franse kolonisten. Welke achtergrond hebben ze? En hoe verging het hen sinds de machtswissel in 1994? Journalist Fred de Vries heeft gezocht naar evenwichtige antwoorden.

Veel Afrikaners lijken vaker achterom dan vooruit te kijken. Hun blik op de maatschappij wordt nog steeds gestuurd door gewonnen en verloren oorlogen, door een conservatisme dat krampachtig vasthoudt aan oude glorie en frustratie.

Daar zijn tal van redenen voor te vinden. Bijvoorbeeld het afgesneden zijn geweest van de wereld, nieuwe denkbeelden en ervaringen van andere volkeren. Pas in 1976 kreeg Zuid-Afrika televisie en niet meer dan wat serie-vermaak, een uur of drie per dag. Het schoolsysteem was lange tijd geschoeid op militaristische normen en waarden. In de les en thuis groeiden jongeren op met verhalen over de Boerenoorlog - de verloren slag tegen de Engelsen - en het doembeeld van zwarten en communisten. Ook het halleluja van het uitverkoren volk dat gods boodschap moest verspreiden in donker Afrika, bleef lang naklinken. Die klok werd geluid door de stijve, conservatieve Nederduits Gereformeerde Kerk. Mensen die denken dat ze waarheid in pacht hebben, voelen zich boven anderen verheven.
Zowel het blanke minderheidsbewind als de vaak starre houding in het post-apartheidstijdperk is dus niet alleen een uiting van een angstreactie van een minderheid tegenover een verpletterende meerderheid.

Waterfront aan de Kaap...
Kaapstad heeft 1,2 mio Afrikaanssprekenden
© Urban Adventures

Hoe diep die christelijke overtuiging zat, was ook te merken tijdens hun militaire inmenging in de jaren '80 in buurland Angola, dat dreigde een linkse koers te gaan varen. 'De communist was de meest gehate mens op aarde, de absolute anti-christ', zo klinkt het in het boek. Toen de blanke greep op de regio een krachteloos handje bleek te zijn, kreeg het superioriteitsgevoel een stevige deuk. Achteraf bekeken zou je die nederlaag kunnen zien als het eerste teken van de teloorgang van het blanke overwicht, ook binnen de staatsgrenzen.

Sinds het nieuwe Zuid-Afrika een feit is, zijn de Afrikaners meer dan ooit bezig met zich te handhaven. Nu hun overlevingskansen door politieke besluiten, rechts-populistische oproerkraaiers en ethnische overmacht meer en meer onder druk komen te staan, zoekt een deel van hen de veiligheid op van de oude identiteit, op het platteland of in gated communities. Anderen (locale politici, universiteitsmensen, artistieke en intellectuele stedelingen) gaan creatief en moedig aan de slag met het opbouwen van een samenlevingsmodel. Aan ANC-kant was er de geste om Pieter Mulder onderminister van Landbouw, Bosbeheer en Visserij te maken. Dat heeft alles te maken met de open geest en de consensushouding van president Zuma. In de uitgestrekte duisternis zijn er dus wat lichtpuntjes... Toch is Zuma het hele ANC niet. Veel zwarte bestuursmensen en dienstverleners zijn onbekwaam, arrogant, niet-betrokken, corrupt. Vaak is dat een gevolg van te vergaande positieve discriminatie. Sommigen noemen het 'langzame wraak'.

President Zuma bij de EU
© EEAS

Hoewel iedere burger een stukje verantwoordelijkheid draagt voor de landspolitiek in het verleden en het heden, is het schrijnend om te moeten lezen dat goedbedoelende en competente boeren met landkrakers en dieven te maken hebben. Een aantal van hen wijkt, moegestreden, uit naar buurlanden. Het doembeeld van nationalisering - zoals in Zimbabwe - hangt boven hun landerijen. Gelukkig ziet de regering in dat de graanschuur van Zuid-Afrika voedsel moet blijven leveren. Vooralsnog is 90% van de zwarte boerenbedrijven niet rendabel.
Hoe dan ook, de eeuwenoude plattelandsidylle - dorpsplein, kerkje, winkeltje met koeksusters en biltong - is aan het verdwijnen.

In de steden groeit dan weer de blanke onderklasse. Zo'n 600.000 Afrikaners leven onder de armoedegrens. Ze worden de arm wittes genoemd.
Hier en daar zijn er eilanden van samenwerking en efficiëntie. Van sommige kleine stadjes gaat hoop uit. Van heel wat andere enkel apathie en verloedering.


Een boerenbedrijf heet 'plaas' in Zuid-Afrika
© Smee.Bruce

De identiteit van een volk wordt voor een belangrijk deel uitgedrukt in taal. Omdat Afrikaners de spraak gebruikt hebben om zich te handhaven, is ze nooit verworden tot een regionale taal met weinig uitstraling. Ze is, in tegendeel, uitgegroeid tot een literair en academisch expressiemiddel. Denken we maar aan bekende namen zoals Breyten Breytenbach, André Brink, Etienne van Heerden, Riana Scheepers, Antjie Kroch...

Hoewel deze laatste gelooft in Ubuntu, het Afrikaanse humanisme, houdt ze, naar de toekomst kijkend, toch een slag om de arm:
'Als er rotzooi komt, ga ik gewoon naar Lesotho en hou me daar gedeisd,' zo stelt ze zichzelf gerust.

Zuid-Afrikaans, een speelse, beeldende taal

De loop van de geschiedenis staat nergens ter wereld stil. Waar de apartheidsgeneratie het Afrikaans zuiverde van leenwoorden, laten jonge stedelingen, zoals schrijvers en rappers, opnieuw creoolse invloeden toe. Taal als toenadering, als bindmiddel... het kan werken. Het besef om bij Afrika als geheel te horen, voorzichtig uit het cocon te stappen, maakt van deze jongeren mensen die vooruit kijken in plaats van achteruit. Verstarring heeft ruimte gemaakt voor dynamiek.

Die zin voor initiatief en openheid vind je ook terug bij de blanke zakenwereld. Business en sentimenten gaan niet goed samen. Met realiteitszin kom je verder.
'In de zakenwereld respecteren zij ons als blanke en wij hen als zwarte, zegt Jannie Mouton, de baas van de investeringsmaatschappij PSG.
Sinds de grenzen zijn opengegaan en de boycot verdwenen is, boomen de Afrikaner bedrijven. Zij zijn zelfs de economische springplank voor de rest van het continent.

Verras de ander door het beste uit jouw traditie te belichamen.’

Johann Rossouw

Of Zuid-Afrika een gemeenschap van gemeenschappen kan worden, is onzeker. Als dat niet lukt zullen de Afrikaners alien inboorlinge worden en dat wens je hen, ondanks de fouten uit het verleden, niet toe!

'Afrikaners zijn inheems en daarom verkeren ze in een betere positie

dan bijvoorbeeld de blanken in Kenia.'

Theuns Eloff, rector van de North-West University

Fred de Vries is in alle gelederen van de samenleving gaan speuren naar de eigenheid van de Afrikaner en zijn kwetsbare plek in de multi-ethnische smeltkroes. Dankzij zijn geduldige research en open oor krijgt de lezer geen kans om zwart-wit te denken. Hij ziet een complex land met gigantische uitdagingen en menselijk tekort aan beide kanten. 'Geen land voor mietjes', is een slagzin in het boek.
Zuid-Afrika is wel een beetje euh... apart maar tegelijkertijd héél herkenbaar.  


Quotering: ****½

Uitgegeven bij Nijgh & Van Ditmar - 2012

De boeken van Fred de Vries