Erika Fatland - Engelbewaarder van Beslan

Zes doden in één huis

'Meteen na de terreuractie kwam het in Beslan bijna tot een oorlog.

Een oorlog tussen levenden en doden.'

Sinds september 2004 is Beslan een stadje waar niemand meer lacht op straat. Op het kerhof vind je winter en zomer rouwenden die met niets anders hun dagen kunnen vullen. Getraumatiseerd, depressief, zouden psychologen zeggen maar van zielenknijpers moeten de behoudsgezinde Kaukasiërs niets weten. Bij hen overheersen eeuwenoude patriarchale structuren die zelfs bruidroof toestaan. Familie-eer en het welzijn van een individu gaan niet noodzakelijk samen.

Op die eerste schooldag in september dreven tientallen verbitterde strijders voor de Tsjetsjeense zaak vele honderden leerlingen, ouders en personeel bij elkaar in de gymzaal van School I, zoals de, met voorsprong, beste school in de regio genoemd werd. De gegijzelden gingen drie helse dagen tegemoet: 40° buitentemperatuur, geen eten, geen drinken, hallucinerende mensen, kinderen en volwassenen die het bewustzijn verloren en extreem gewelddadige terroristen. Gijzelnemers die de menselijkheid voorbij waren en autoriteiten uit Moskou die de harde lijn aanhielden, namen alle hoop op een vreedzame afloop weg.

Slachtoffers van Beslan
© Utenriksdept

Ergens in Noorwegen vraagt een jonge antropologe zich af wat er precies gebeurd is en welke invloed het drama heeft op de getroffen gemeenschap. Erika Fatland begint Russisch te studeren en, tegen elk advies in, een mogelijkheid te zoeken om langere tijd naar Ossetië te gaan. Omdat pottenkijkers niet geduld worden en Westerse vrouwen kidnappers op ideeën kunnen brengen, zal het Russische Rode Kruis haar 'in dienst' nemen en voorzien van potige lijfwachten. In 2007 betrekt ze een bruine, smerige hotelkamer en mag met de medewerkers van de hulporganisatie op huisbezoek. Het veldwerk kan beginnen. Maandenlang zal ze nauwgezet en geduldig naar de stemmen van Beslan luisteren.


© Wars in the World

Als uiteindelijk de lichamen van 186 kinderen en 147 volwassenen geteld en begraven zijn (en laten we de invaliden voor het leven niet vergeten), begint een ander lijden... dat van beschadigde geesten maar ook dat van een uit elkaar geslagen samenleving. Mannen voelen zich schuldig omdat ze de veiligheid van vrouwen en kinderen niet hebben kunnen verzekeren. Vrouwen verwijten vrouwen dat ze het overleefd hebben. Het geluk van anderen wordt niet meer verdragen.

 

Er verschijnen haatslogans op muren, er worden mensen beschimpt en bedreigd. Een kroongetuige in de rechtzaak tegen de enige opgepakte terrorist wordt uitgescholden. Het erge hiervan is dat het volstrekt irrationele uitingen zijn, niet gebaseerd op feiten. Als je ze achter elkaar plaatst, zie je een veelzeggende constante: burgers die geen vertrouwen hebben in de grote en kleine overheid. Ze zien meteen complotten en corruptie. Daarnaast hebben ze behoefte aan een zondebok. Verklaarbaar, natuurlijk, maar daarom niet minder schokkend. De levenslang toegewijde schooldirectrice wordt ervan verdacht samengeheuld te hebben met de terroristen. Ook de gymleraar en de lerares geschiedenis worden geschoffeerd. Het lerarenkorps wordt er zelfs van verdacht het geld van donateurs in eigen zak te steken.

'Het verdriet heeft ons uiteengedreven en de mensen slechter gemaakt,' vindt Aleta, één van de talrijke Beslanen die Erika Fatland ontmoet.

 

Je kunt je als lezer ook niet van de indruk ontdoen dat veel negatief gedrag voortkomt uit een gebrek aan communicatie: het ontbreekt aan openheid en overleg tussen burgers onderling maar de informatiestroom van de overheid naar de burgers is ook veel te karig en meestal leugenachtig.

Misverstanden en vooroordelen gedijen in stilte. Kaukasische mannen hebben sowieso nooit geleerd om over zichzelf te praten en een autoritaire maatschappij - Kaukasisch én Russisch - laat weinig plaats voor dialoog.  

Erika Fatland

De meest weerbare nabestaanden richtten 'Moeders van Beslan' en 'Stem van Beslan' op. Samen met kritische journalisten en parlementariërs gingen ze achter de waarheid aan. Ze kwamen tot schokkende conclusies over de lokale en nationale overheden. 'Incompetentie gecombineerd met complete desinteresse voor de levens van de gegijzelden', zo zou je het ontluisterende eindoordeel kunnen verwoorden.
Zelfs eenvoudige excuses voor de gewelddadige aanpak - de anti-terreurtroepen gebruikten vlammenwerpers en de gymzaal werd pas twee uur later geblust - passen niet in de spierballenpolitiek van het Kremlin. Sorry zeggen is je zwakheid tonen.

Een halve extra ster gaat naar het lef en doorzettingsvermogen van Erika Fatland! Als zij haar hakken niet in het zand had gezet, zou dit boek van de waarheid er niet gekomen zijn! Dat ze haar onderzoek als antropologe begonnen is en het als journaliste afgemaakt heeft, tilt de 'De engelbewaarder van Beslan' op tot een volwaardige kroniek van een menselijke nachtmerrie.

En ook na haar vertrek zijn de doden van Beslan in goede handen. Kaspolat, de vroegere douanier, die sliep op het graf van zijn dochter, heeft sinds enige tijd in 'De stad der engelen' een huisje gekregen.

Quotering: ****½
 

Uitgegeven bij De Geus - 2012
De boeken van Erika Fatland