Laura Starink - De schaduw van de grote broer

 Een slim verkochte mythe !

 

'De voormalige Sovjetkolonies liggen anders dan bij andere wereldrijken

niet ver weg over zee, maar grenzen aan het moederland,

dat zich moeilijk bij het verlies van het imperium neer kan leggen.'

Wat hebben Letland, Polen, Kaliningrad en Oekraïne anno 2015 gemeen wat hun relatie tot Rusland en Europa betreft? Dat is een kernvraag waarop De schaduw van de grote broer een antwoord biedt. De invloed van die relatie op hun toekomstperspectief, is een veel moeilijker te doorgronden kwestie. Op zoek naar inzicht in dit maatschappelijke kluwen is Laura Starink de afgelopen jaren naar de grenzen tussen Poetinland en de Europese frontstaten gereisd. En omdat het heden nooit te verklaren is zonder kennis van het verleden, heeft ze niet alleen naar levende getuigen geluisterd maar ook naar de stemmen van doden die niet alle geheimen mee in hun graf hebben genomen. Op haar journalistieke pad heeft ze een sneeuwstorm doorstaan, burgers met oogkleppen getrotseerd, benauwde hazenslaapjes gedaan in Odessa en zo'n 300€ onvrijwillig achtergelaten bij een onderbetaalde politieagent. Dat de waarheid een prijs heeft, is een bindend gegeven in dit boek...

In heel deze regio zijn eeuwenlang allerlei grootmachten en krijgsverrichtingen over elkaar heen getuimeld. Pruisen, het Habsburgse Rijk, Duitsland, en Rusland verschoven de grenzen als een open en dicht gaand accordeon. Als gevolg daarvan kwamen er migratiestromen op gang en nam de demografische diversiteit toe. Tel daarbij de diepe wonden die de conflicten in de zielen van de mensen achterlieten, en je begrijpt dat het niet eenvoudig is om in dat gewoel je identiteit te vinden en te behouden. Het is deze onrust, die door De schaduw van de grote broer waart, een onrust die verder wordt aangejaagd door de graaiarm van Poetin.


Het historische centrum van de voormalige hanzestad Riga
© Bernt Rostad

Terwijl deze volkeren aan de rand van Rusland de waarheid over hun verleden - wie en wat goed en fout was - nog in de ogen moeten kijken, worden ze, door de druk op hun grenzen in het defensief gedrongen. Defensieve geesten en oprechtheid kunnen slecht door één deur. Wat de een wil blootleggen, wil de ander bedekken. In Kiev staan standbeelden voor een extreem-rechtse verzetsheld die de Stalinterreur bestreed. Ruslandaanhangers zwijgen die communistische wreedheden dood en noemen alle Oekraïners fascisten. In Letland, waar bijna één derde van de bevolking Russisch is, leeft een gelijkaardig verhaal. Terwijl de een zijn licht laat schijnen op de voorkant van een situatie, laat de ander de achterkant zien. Daarbij is er voor nuances meestal geen ruimte. Wie bovendien de sterkste zaklamp heeft, zendt de krachtigste boodschap uit. Binnen de context van dit boek is dat Poetin die onafgebroken via de media zijn, vaak haatdragende, propaganda de wereld instuurt. Dat verkrachten van historische en actuele feiten dient één doel: gebieden die bij het uit elkaar vallen van de Sovjet-Unie verloren zijn gegaan, opnieuw aan moeder Rusland geven. Door de binnenlandse publieke opinie én de Russische bevolkingsgroepen in de voormalige Sovjetrepublieken mentaal te bewerken, probeert de nieuwe tsaar zijn slag thuis te halen. En dat lukt aardig. Wie Russische televisie kijkt, is al helemaal om: het Russische leger was (en is) voorbeeldig, aan de andere kant stonden (en staan) collaborateurs met een fascistische overtuiging. 
'Het volk is als een stuk wit papier, waarop je alles kunt schrijven wat je maar wilt,' luidt het commentaar van de Oekraïense vakbondsman Michail Tsjesalin.


De Russische exclave Kaliningrad, het voormalige Königsberg, 
is omringd door EU-landen.

Het lijkt wel of de zoekende burgers in Kaliningrad, Oekraïne en Letland geen eigen identiteit mogen hebben. In het vooroorlogse Duitsland vond men de bewoners van het aan Rusland grenzende Königsberg niet Duits genoeg. Nu vind het Kremlin dat de Kaliningraders te Duits zijn... Ook de Oekraïners hebben sinds de onafhankelijkheid nooit de kans gehad om een echte natie te vormen. Door een marionettenregime te installeren hield Moskou steeds de touwtjes in handen. En hoeveel water moeten de Letten in de wijn (of de wodka) doen om hun Russische landgenoten niet tegen hen op te zetten? Hoe verder je vordert in dit non fictieboek, hoe zwaarder de last aanvoelt die het verleden op de schouders van deze onfortuinlijke buren heeft gelegd. Uit de bladzijden spreekt de beklemming van een misdaadplot. Het woord 'misdaad' vindt trouwens makkelijk zijn weg op deze ontdekkingsreis. Terwijl de lucht tussen Duitsland en de West-Europese landen al tientallen jaren geklaard is, merk je dat de Balten, de Oekraïners, de gekneld zittende 'Kenigsbergers' en, in mindere mate, de Polen hun puin nog niet geruimd hebben.

De grillige geschiedenis van deze contreien heeft een journalistieke voettocht opgeleverd waarbij Laura Starink door het bos de bomen probeert te zien. En daar slaagt ze bijzonder goed in! Wie tot nu toe te kort door de bocht gedacht en geoordeeld heeft, weet voortaan dat dit geen verhalen zijn die snel verteld kunnen worden! Waar duidingsrubrieken en laatavondtalkshows stoppen, gaan onderzoeksjournalisten verder. Zij betasten de schimmige werelden die ons omringen zo lang tot ze hun ware contouren laten zien! Hoewel die laatste pijn kunnen doen aan je ogen, zijn ze altijd te verkiezen boven een vals discours van heroïek en mythe! Toch besluipt je een kil gevoel als je beseft dat de De schaduw van de grote broer op een ongelukkige dag tot aan de Noordzee zou kunnen reiken!


Quotering: *****

Uitgegeven bij Atlas Contact - 2015