Nieuwe rijken in de kersentuin !
'Ons land is er een van heren en slaven.'
Als oud Rusland-correspondent Michel Krielaars de trein neemt van Moskou naar Tsjechovs landgoed Melichovo, dan is de wereld van de 19de eeuwse auteur springlevend: witteboordenwerkers die krantjes lezen (Tsjechovs verhalen stonden ook kranten), met tassen zeulende datsjabewoners, op- en afstappende handelaars die hun waren aanprijzen en de stank van verschaalde wodka en oud zweet. In Het brilletje van Tsjechov zijn de parallellen tussen de oude en de hedendaagse tsarenmaatschappij nooit ver weg...
Wanneer Tsjechov het zomerhuis aankoopt, heeft hij de armoede van zijn jeugd aan de Zwarte Zee al lang achter zich gelaten en geniet hij in brede kring aanzien en respect. Hoewel hij zich niet wil inlaten met politiek, is hij een sociaal geëngageerd iemand, een man van de daad die de plaatselijke boeren op sleeptouw probeert te nemen. Samen met de vroegere lijfeigenen, die zich niet verantwoordelijk voelen voor de grond waarop ze leven, bouwt hij moeizaam aan scholen en brandtorens, restaureert hij kerken en verbetert hij het niveau van de gezondheidszorg. De schrijver is ervan overtuigd dat je alleen door hard werken beschaving en welzijn kunt opbouwen. Van dat idee blijft hij zijn hele leven doordrongen. Maar na vijf jaar vechten voor een mentaliteitsverandering geeft hij het buitengoed op.
 |
| De West-Siberische stad Jekatarinburg |
Op een schrijnende manier staat Melichovo symbool voor heel Rusland en de latere tijden, die van de Sovjet- én de huidige staat. De onmacht om te veranderen lijkt de kern van de Russische identiteit te zijn. De lijfeigenen werden onderdrukte boeren en arbeiders, de tsaren werden opzijgeschoven door rigide apparatchiks en iedereen weet hoe de bijnaam van Poetin luidt. Uit 'Het brilletje...' blijkt dat het voetvolk angst en beven verbindt aan het begrip 'verandering'. De enige grote ommezwaai die de burgers zich herinneren, is die van de revolutie in 1917. De gedachten daaraan worden gestuurd door beelden van een brandend land en moordende bruten. Alleen krachtige leiders kunnen hen daarvoor behoeden. En niet te vergeten de oerconservatieve mores van de orthodoxe kerk. Met dank aan de slaafsheid van het individu kunnen maatschappelijke kwalen gedijen: de censuur van het woord, de ijzeren hand van de politie, de immorele waarheden van rechters, de arrogantie van de oligarchen, de boetes voor het niet overtreden van de wet, de enveloppen die patiënten in de zorgsector onder tafel moeten schuiven om geholpen te worden...
'De politie is in het tegenwoordige Rusland nog altijd je grootste vijand, om de eenvoudige reden dat er geen verschil bestaat tussen wetshandhavers en -overtreders,' zo klinkt het uit de mond van Michel Krielaars.
Informaticastudente Joelia uit Samara vertelt dat ze verplicht werd te stemmen voor de regeringspartij. Anders mocht ze niet doorgaan naar het volgende jaar.
 |
| Landschap in de Oeral |
Tsjechov stelde het al vast: hoe verder je naar het oosten reist, hoe liberaler de samenleving wordt. De grote toneel-en-verhalen-auteur schrok er niet voor terug om per koets en boot 20.000 slopende kilometers af te leggen. Michel Krielaars doet zijn reis op een comfortabeler manier over. Hij vaart langs Wolga-stadjes, doorkruist de Oeral en Siberië helemaal tot aan de Japanse Zee. Op zijn weg komt hij nette stadjes tegen die soms aan Scandinavië doen denken, plaatsjes waar economische impulsen worden gegeven. Er heerst meer verantwoordelijkheidsgevoel en minder racisme. De band met het centrale gezag is er veel losser. Toch hoort hij ook daar nog de 'roep om naar Moskou te trekken': jongeren willen, net als de drie zusters in Tsjechovs gelijknamige theaterstuk (dat in Perm in de Oeral speelt), het verstikkende provincieleven ontvluchten. Bovendien doen in het uiterste oosten van Siberië Chinese arbeiders het harde werk omdat de Russen te dronken zijn om hun handen uit de mouwen te steken.
Tsjechov combineerde die ontdekkigstocht met het onderzoeken van de leefomstandigheden in de strafkampen. In De reis naar Sachalin doet hij daar nauwkeurig verslag van. Of zijn kritische noten veel effect hebben gehad, valt te betwijfelen. Maar net zoals de hedendaagse Russische schrijvers hun stem verheffen, deed Tsjechov dat ook.
Het is best mogelijk dat je Het brilletje... af en toe eens moet wegleggen. Dat overkomt de beste lezers en de beste boeken. Wie de rechtstaat naar waarde schat en zich in z'n medemens kan verplaatsen, voelt de bloeddruk geregeld stijgen. Om te houden van een land waar het sterftecijfer bijna anderhalve keer groter is dan in West-Europa en de belangrijkste dichteres - Anna Achmatova - uit angst haar eigen gedichten verbrandde, moet je uit het juiste hout gesneden zijn. Misschien moet je kunnen berusten en je laten benevelen, zoals de Russen al eeuwen doen. Dat laatste hoeft niet noodzakelijk met wodka te gebeuren. Dat kan ook door de stilte en de wijdsheid van het platteland op je te laten inwerken of je te verwarmen aan de vriendschap van je buren. Michel Krielaars lijkt dat te kunnen. Hij noemt het 'een irrationeel land'. Altijd alles willen begrijpen en sturen, is in dit geval dus niet de juiste houding.
Maar één kwestie wil je toch doorgronden. Hoe zit het nu precies met die Russische, gelaten ziel waarnaar zo vaak verwezen wordt? Heeft die autocratische regimes voortgebracht of is het net andersom: hebben autoritaire machthebbers de ziel lam gelegd?
De nieuwe rijken zullen er niet van wakker liggen...
Uitgegeven bij Atlas Contact - 2014
De boeken van Michel Krielaars
Lees hier het interview met Michel Krielaars
Geen opmerkingen:
Een reactie posten