Paul Theroux - Laatste trein naar Zona Verde

 In het land zonder dieren

 

 

'Mijn ideale reiziger is degene die zich op de ouderwetse, moeizame manier

 in het onbekende begeeft...: dat is wat me drijft.' 

 

Van weinig auteurs houd ik de leeftijd bij maar van Paul Theroux weet ik dat hij de 70 voorbij is. Voor een reisschrijver die lange, oncomfortabele, weg-van-de-gebaande-paden-reizen maakt moet dat een verontrustende leeftijd zijn. Voor zijn lezers is het dat ook. Waarom tal van stemmen hem 'de eerste onder de besten in dit genre' noemen, ontdek je al op de beginpagina's van zijn boeken. De reflecties zijn scherp, de toon kritisch. Deze man is geen pleaser.

Na het lezen van Dark Star Safari, een waar Afrika-epos, zullen velen voor zichzelf besloten hebben dat dat zijn laatste reisboek was. De verrassing was dus groot toen Theroux meer dan een decennium later met een nieuwe klepper kwam: Laatste trein naar Zona Verde. Waar DSF de neerslag was van een tocht tussen Caïro en Kaapstad, had de Amerikaan nu het plan opgevat om de westelijke kant van het continent te bereizen. Hoewel deze vrijbuiter nooit een exacte route of zelfs eindbestemming in gedachten heeft, leek hem Kaapstad-Timboektoe een beloftevol traject.  

 

Een shebeen in Zuid-Afrika
staat vaak voor een illegale kroeg. © Discott 

Nadat hij in Zuid-Afrika heeft vastgesteld dat tijdens het bewind van Mandela de leefomstandigheden in de sloppenwijken en de townships erop vooruit zijn gegaan, neemt hij de bus naar het noorden. Over de grens in Namibië vindt hij kleurrijke, aangeharkte wijken. Het zijn 'oases omringd door werkloosheid, armoede, verwaarlozing en ziekten'. Voeg daar kluitjes dronken, zwalpende en soms agressieve lui aan toe en je krijgt de voorbode van wat hem in Angola te wachten staat. Toch is de eerste echte ontluistering van een andere orde: bij de San (neerbuigend 'Bosjesmannen' genoemd), die onze oudste levende voorouders zijn, moet hij vaststellen dat hun natuur gericht, ecologisch levenspatroon ontaard is in een toneelopvoering voor toeristen. Theroux, die altijd herbronning en hoop heeft gevonden op het Afrikaanse platteland, krijgt een eerste opdoffer. 'Geen armoede was vergelijkbaar met de armoede in een Afrikaanse sloppenwijk. In een Afrikaans dorp was armoede een relatief begrip', zo herinnert hij zich ervaringen tijdens eerdere reizen. 

Dat deze door de wol geverfde globetrotter hulp nodig heeft om de grens met Angola over te steken is veelzeggend. Dat die helpende hand - vooral bedoeld om aasgieren in de vorm van omsingelende groepjes jongeren op afstand te snauwen - van een kleine 20-jarige vrouw komt, verbaast nog meer. Overleven in een cultuur waar het recht van de sterkste heerst, veronderstelt lessen die je van jongs af aan krijgt. Tijdens de helletocht die deze reis stilaan maar zeker wordt, gebruikt Theroux de term 'beschermengel' meer dan eens.


Het uiterlijk van San-mensen
 doet een beetje Aziatisch aan. © Ian Beatty

Wat hij aan de andere kant van de grens vindt, is nauwelijks te vatten in woorden, past amper in het voorstellingsvermogen of het verwachtingssjabloon van doorsnee mensen. En zelfs niet helemaal in dat van reizigers die hebben doorgeleerd. De auteur noemt het een 'ontmenselijkt land'. Daar kun je begrippen als 'anarchie, zakkenvullende bestuurders, non-beleid in een kapitaalkrachtig land, alom verspreide onbeschofheid, xenofobie, smerigheid en uitzichtloosheid in het quadraat, het afwezig zijn van moraliteit in alle geledingen... aan toevoegen. Het is een land zonder reizigers en zonder dieren. Die laatste hebben een zetje gekregen van de ontelbare landmijnen die de burgeroorlog heeft achtergelaten.

Het waarom van deze maatschappelijke deconfiture ligt niet alleen bij het militaire treffen in de nasleep van de onafhankelijkheid (1975) maar vooral bij vierhonderd jaar Portugese kolonisatie. In plaats van bestuurders kwamen er criminelen vanuit Lissabon naar Luanda. Het grondstoffenrijke Angola (goud, diamant en later olie) diende enkel als exploitatiegebied en strafkamp. Theroux noemt de Portugese kolononisator de slechtste van allen.

Het wordt dan steeds duidelijker dat Laatste trein naar Zone Verde een naargeestig boek is, anders dan we van 'de eerste onder de besten' gewend zijn. Dat levert een reiziger op die vervalt in twijfel en tristesse. Meer dan eens stelt hij zich de vraag: 'Wat doe ik hier?'. En wat ligt er na Luanda op de weg naar het noorden? Nog meer grootstedelijke goorheid en hulpeloosheid in oorden als Kinshasa, Brazzaville, Lagos... Lekker door de Zona Verde, het platteland, naar de Sahel reizen zit er niet in. Gewapende conflicten loeren overal en in Timboektoe is de Al-Quaida-aanhang neergestreken.

Een doorsnee flat in Luanda_© Martin H.

Het lijkt of de reis verdoemd is. Veel vaker dan voorheen wordt de schrijver beschimpt, lijdt hij honger en dorst. En als je leest op welke manier hij bij een betaling voetje wordt gelicht, moet je het verhaal even wegleggen. Ook op de momenten waarop je verneemt welk lot sommige van zijn gesprekspartners kort na de ontmoeting trof, hap je naar adem. Noch hij, noch de lezer ontsnapt aan het hallucinante van deze tocht. Dat net zijn laatste grote onderneming (daar gaat hij zelf ook vanuit), zo unheimisch is en zijn afscheid van het geliefde continent zo bitter, is hartverscheurend. Dat hij en wij bovendien de reisauteur vaarwel moeten zeggen, maakt het geheel nog moeilijker om te verteren.

Tot op de slotbladzijde van zijn oeuvre blijft Paul Theroux je aanraken op een onzachtzinnige manier en op plekken waar je zijn woorden niet meer kunt wissen. Van hem kun je het verdragen dat hij je uit je comfortzone haalt. Je wilt zelfs niets liever. Maar zoals de titel suggereert heeft deze treinliefhebber zijn laatste kaartje gekocht. 
'Ik heb me nog nooit zo oud gevoeld', verzucht hij ergens. Tenzij hij een kat met negen levens is - liefst een grote, wilde die over de savanne zwerft - dan zit er voor ons niets anders op dan zijn werk te herlezen. Een straf kan dat niet zijn!  


Quotering: *****

Uitgegeven bij Atlas Contact - 2013

De boeken van Paul Theroux