Stine Jensen - Licht op het Noorden

Geluk in donkere dagen

 

 

'Ik ben zelf ook enigszins besmet met het Scandinavische maakbaarheidsoptimisme

en het geloof in de goedheid van de mens.'

 

Scandinavië is voor de doorsnee Europeaan een wereld waar weinig nieuws vandaan komt, een rustig paradijsje met grootse natuur, burgers met goed gevulde beurzen en overheden die voor hen zorgen. Denemarken, Noorwegen, Zweden en Finland hebben in onze ogen eenzelfde soort identiteit. Hoewel er overeenkomsten zijn, toont Licht op het Noorden aan dat dat een te-kort-door-de-bochtidee is. En als het aan de noorderlingen ligt, dan mag je Finland niet eens onder de noemer 'Scandinavië' brengen.    

 

Om die diversiteitsgedachte te onderbouwen, is de Nederlands-Deense Stine Jensen in deze landen gaan rondreizen, heeft ze gepraat met mensen die haar waarnemingen konden duiden en heeft ze culturele uitingen van een maatschappelijk bewustzijn (literatuur, beeldende kunst, muziek...) bestudeerd.  

 

Kopenhagen_Nyhavn © Archer10

Haar reis begon in het vertrouwde Denemarken en cirkelde er rond het nationale begrip Janteloven. Daar is niet meteen een vertaling voor maar het betekent grosso modo dat de Denen deel uitmaken van een controlerende en nivellerende samenleving. Hoewel enkelingen wel eens dwars liggen, is het individu doorgaans onderschikt aan de gemeenschap. Dat binnen de lijntjes lopen heeft zelfs gevolgen voor het uiten van emoties: die zijn geritualiseerd, in een vorm gegoten die bijvoorbeeld 'begrafenis', 'Kerst' of 'verjaardag' heet (denk maar aan de heftige confrontatie in de film Festen). Wat je met zo'n assimilerende houding doet in tijden van migratie is een vraag waaraan je niet ontsnapt...

 

Noorwegen, het land dat nog maar sinds 1905 onafhankelijk is, blijkt op zoek te zijn naar zijn identiteit. Bij de Noren staat het concept 'natuur' centraal: het symboliseert het goede, de waarheid. Herbronnen doe je in de natuur, afkicken ook. Verwaalde zielen breng je via de pure wijdsheid weer op het rechte pad. Deze aanpak lijkt erg op het Janteloven. Dat niet iedereen zich bij de hand laat nemen, merk je aan de politieke incorrectheid van black metal bands (Noorse uitvinding), aan de grootste drugscene van Europa (Oslo) of erger, aan een figuur als Breivik.  

 

Noorse idylle © Askja.nl

Het derde land waar je kennis mee maakt is Zweden, de natie met de uiterst geëmancipeerde vrouwen en de vaders die maandenlang met babyverlof kunnen. Ook hier wordt er gekozen voor de grootste gemene deler en dus voor conflictvermijdend gedrag. Zweden praten, praten, praten... maar niet over taboes. Die kunnen gaan over mannen en hun worsteling met mannelijkheid of over het omgaan met migranten. Toch hebben de Zweden (net als de Noren) begrepen dat je een integratiebeleid moet voeren. Het klakkeloos accepteren van andere culturele waarden, zoals bijvoorbeeld eerwraak, botst met de ethische meetlat van Noord-Europa. Maar integreren is iets anders dan assimileren.  

En wat gezegd over Finland, het land waar de winter nog net iets langer en duisterder lijkt dan elders. Stine Jensen ziet er eindeloos zwoegende ijsbrekers en sneeuwruimers. Ze hoort er een hoekige taal, ontmoet er sombere, in zichzelf gekeerde mensen die buitensporig drinken en zichzelf van het leven beroven. De enige warmte en menselijke communicatie vindt ze in de sauna. Het nationale woord lijkt hier sisu te zijn, wat volharding betekent. Genieten ligt ver voorbij de horizon... 

Iglodorp in Finland © Tarja Mitrovic

Een uitgebreide rondreis laat zich niet vatten in enkele alinea's en de identiteit van landen evenmin. Om je te vergewissen van de gelaagdheid, de invraagstelling en de illustratieve inkijkjes van Licht op het Noorden, moet je het helemaal lezen. Afrondend kun je zeggen dat Stine Jensen de geaardheid van mensen in een dubbel perspectief plaatst: dat van het verleden maar ook dat van de toekomst. Maatschappijen gaan altijd ergens naartoe, soms langzaam, soms erg snel zoals in onze voortdurend veranderende tijden. 'Blank en christelijk' volstaat niet meer als definitie. De neiging om conflicten uit de weg te gaan, emoties in te slikken, gedachten onder het tapijt te vegen, komt daarom op de helling te staan.

Tot nog toe scoorden de noordse landen het hoogst in de peilingen naar de geluksindex. Maar we weten intussen ook dat niet alles op de lippen van de Scandinaviërs ligt. Toch is de auteur in grote lijnen optimistisch over de lange-termijntoekomst. Tussen de regels door kun je lezen dat daarvoor de stugheid een beetje plaats moet maken ruimen voor flexibiliteit.


Quotering: ****½

Uitgegeven bij Ambo/Anthos - 2013

De boeken van Stine Jensen