Mieke de Loof - Wrede schoonheid

Dient kunst de mensheid?

'We zien teveel', dacht Von Graff, 'in schoonheid verval,

in perfectie verdriet, in alles wat leeft de dood.'

Stadtbahnstation Karlsplatz:
concept Otto Wagner (1900)
© Scriptor

Rond 1900 was Wenen een tijd lang het centrum van de culturele en intellectuele wereld. In deze artistieke place to be was er plaats voor avantgarde en gedurfde, zelfs shockerende ideeën. Kunstenaars en bollebozen als Kokoschka, Freud, Mahler, Schönberg, Loos, Wittgenstein, Zweig, Wagner (de architect)... daagden elkaar en zichzelf uit met één doel: grensverleggend zijn. Ook Egon Schiele, schilder van verontrustende portretten en donkere confrontaties met de condition humaine, hoort in dit rijtje thuis.
De rist opgesomde baanbrekers is stuk voor stuk joods. Een eeuw geleden waren de diaspora-Israëlieten niet alleen talrijk aanwezig in Europa maar speelden ze ook een toonaangevende rol.
 

Die artistieke vernieuwing zorgde voor een breuklijn. Het was een tijd die met één voet in het conservatieve, bekrompen verleden stond en met de andere in een open-vizier-toekomst.

Dit spanningsveld is de invalshoek van 'Wrede schoonheid.' En Schiele is, samen met enkele minder bekende Wiener, de verliteratuurde personificatie ervan.
 

Egon Schiele: zelfportret
© Madden_Sn

Omdat een misdaadboek meer nodig heeft dan een boeiende context, voert Mieke de Loof, net als in haar twee vorige romans, jezuïet, spion en psychiater Ignatz Ksaveri op.
Net zoals zijn fictieve tijdgenoot Sherlock Holmes, moet Ksaveri het van zijn intelligentie hebben... hoewel beide wijsneuzen niet malen om een robbertje vechten. Geen zoektocht naar DNA-sporen of het traceren van communicatieverkeer voor deze gentleman-speurders: zij zweren bij een overtuigende vermomming en een codebriefje achter de radiator. Ieder zijn tijd.

In 'Wrede schoonheid' moet Ksaveri aan het werk in zijn eigen vriendenkring. Het kwaad komt wel heel erg dichtbij en hij kan er lang zijn vinger niet opleggen. De auteur heeft dit keer gekozen voor de meest amorele en ondoorgrondelijke vorm ervan: een mens zonder enig besef van goed en kwaad. Maar niet veel minder afstotelijk is het gedrag van onderzoeksrechter, Hofrat Siegfried von Recht, een opportunistische gladjanus die naar believe manipuleert. Het kruisverhoor waaraan hij Ksaveri onderwerpt snijdt door je ziel. Met de meest goedkope en pijnlijke insinuaties probeert hij zijn prooi emotioneel te destabiliseren.


Mieke de Loof
© Liesbeth Kuipers

Op barre momenten roept Ignatz Ksaveri één van zijn geestelijke vaders aan, de 17de eeuwse jezuïet Baltasar Graciàn die inspirerende en ondersteunende uitspraken heeft gedaan over de zelfhandhaving van het individu in een immorele wereld.
Als hij door de Hofrat door de mangel gehaald wordt, diept Ignatz een maxime van de Spanjaard op:
'Handel nooit uit woede, want in woede uitbarsten is alles verliezen.'

Maxime's, Graciàn, Descartes... als je met Mieke de Loof op pad bent, dan is de filosofie nooit ver weg. Haar boeken zijn niet geschikt voor de eenzijdige verhaallezer. Hoewel je geen hogere studies hoeft gedaan te hebben, vraagt ze dat je geregeld stilstaat en beschouwend bent.

Maar een vrouwelijke auteur is meestal ook gevoelig voor het respect dat haar sexegenoten genieten of moeten missen. Zoals veel ideeën in het begin 20ste eeuwse Wenen op de helling kwamen te staan, zo begon ook mondjesmaat de perceptie van de vrouw te veranderen. Kort voordien werden vrouwen nog gezien - ook door academici - als perverse wezens die mannen als een speelbal benaderden en vaak de afgrond in trokken. 'De nieuwe vrouw' wordt in 'Wrede schoonheid' (en in de hele Ksaveri-cyclus) verpersoonlijkt door Elizabeth von Thurn, de volwaardige zielsverwante van Ignatz en door Genia Schwarzwald, pedagoge en vrouwenrechtenactiviste, een personage dat echt bestaan heeft. Mieke de Loof heeft haar een mooie symbolische daad toebedeeld: Genia draagt geen baleinen, korset of ander keurslijf want 'ingesnoerde vrouwen kunnen niet denken omdat de zuurstoftoevoer naar hun hersenen wordt afgesloten.'

Café Landtmann, de huiskroeg van Freud
© Scriptor

Gruwel en schoonheid gaan, zoals zo vaak in de geschiedenis, hand in hand. Wrede generaals die elke dag een gedicht lezen of een verse roos op hun bureau zetten, kennen we uit andere boeken of artikels. Mieke de Loof komt op een originele manier uit de hoek door de tere objecten van glaskunstenaar Blaschka te koppelen aan de praktijken van roofdier. Ook het beeld van de witte en zwarte zwanen is knap gevonden want illustratief en suggestief. Het zegt tegelijkertijd iets over fotografie én de duisternis van een geest.

Natuurlijk brengt Ksaveri, de held met het hart op de juiste plaats, zijn opdracht tot een goed einde... of toch bijna. En, hoewel hij in penibele situaties moreel een beetje over de schreef gaat, gunnen we hem een andere maxime van Graciàn:
'Wie wint hoeft geen verantwoording af te leggen.'


Quotering: ****

Uitgegeven bij De Geus - 2011

De boeken van Mieke de Loof

Lees hier het interview dat Mieke de Loof aan De Scriptor gaf