Jhumpa Lahiri - Met andere woorden

  De gekwetste nomade

 

'Zonder een vaderland en zonder een echte moedertaal
zwerf ik over de wereld, ook achter mijn bureau.'

Tijdens de 2015-editie van de literaire talkshow van Adriaan van Dis zat Jhumpa Lahiri bij hem aan tafel. Al gauw keek je naar een licht-onzekere, arwanende vrouw en vroeg je je af wat er aan de hand was. De Indiaas-Amerikaans-Italiaanse auteur, de gelauwerde schrijfster met een wereldwijd publiek, leek niet te zeggen: 'Kom maar op met die vragen!' De dialoog met de zoals altijd welbespraakte gastheer liep niet lekker. Als je haar essay Met andere woorden leest, begrijp je waarom. 

Jhumpa Lahiri heeft culturele stiefouders. Haar moedertaal, het Bengaals, ontwikkelde zich niet buiten de familiesfeer. Ze kan het niet lezen, noch schrijven. Calcutta zag ze enkel tijdens vakanties. Omdat haar kennis van het Engels zich verdiepte tijdens haar studie in Rhode Island en Boston, lag het voor de hand om die taal te gebruiken voor haar schrijversvak. Maar tegen die tijd was de desoriëntatie van haar psyche al onherstelbaar. In huis én erbuiten bestond ze maar half. Het ene deel ging niet mee met het andere. Haar menselijke omgeving stak daar een stokje voor: het Amerikaanse milieu was niet geïnteresseerd in het Bengaalse en haar ouders weigerden om de Amerikaanse wereld binnen te laten. Ook nu nog ziet ze zichzelf als 'zonder oorsprong' en schrijft ze om aan die leegte te ontsnappen.
 

Universiteit van Calcutta
© Biswarup Ganguly

Op reis in Firenze maakt ze kennis met de Italiaanse taal en is meteen gefascineerd. Het Italiaans 'roept haar'. Terug in de VS neemt ze les en begint aan het lange gevecht dat eigen is aan het leren van een vreemde taal. De roep is zo sterk dat ze zich uiteindelijk in Rome vestigt. Met de halsstarrigheid die haar eigen is, worstelt ze zich door de linguistische geheimen, begint te lezen en ook te schrijven in het Italiaans. Geduldige leraars, notitieboekjes en een dagboek helpen haar vooruit. Maar er is ook de wanhoop. 'Hoe meer ik haar benader, hoe meer ze terugdeinst', hoor je de debutante zeggen. De nuances, de franjes, de kleuren, het gebruik van de tijden, het verschil tussen hedendaags en archaïsch, formeel en informeel, tussen gesproken en geschreven woorden... wijdt een vreemde taal je ooit echt in?? Tegelijkertijd is imperfectie Lahiri's identiteit. Daarom gedijt ze, in weerwil van 'de voortdurende nederlaag', in deze leerfase.

Vanuit een bijna obsessieve drang wil ze vervellen als een slang, de Engelse taalhuid van zich afwerpen en zich een verse aanmeten. Zelf gebruikt ze de term 'metamorfose'. Hoewel Italianen haar niet méér omarmen dan Amerikanen of Bengalezen en haar relatie met welke samenleving dan ook er een van kloven zal zijn, kiest ze resoluut voor deze weg. Dit pad leidt namelijk naar een andere vrouw én een andere schrijfster. 'Het is die nieuwe afstand die me helpt om mijn gezicht te laten zien', zo formuleert ze het zelf. Met andere woorden is het eerste boek dat ze in het Italiaans schrijft, een intiem verhaal waarin ze zichzelf bloot geeft. De onzekere vrouw heeft meer lef gekregen... tenminste op papier.

Avond in Rome
© Anthony Majanlahti

Maar het persoonlijke is ook vaak iets van iedereen. Deze autobiografische reflectie leert je welke rol taal speelt bij het ontwikkelingsproces van een individu, bij het ontstaan of uitblijven van een gezond gevoel van eigenwaarde, bij het al dan niet geaccepteerd worden door je medeburgers of je familie. 'Non ho capito', liegt een Romeinse winkelierster tegen haar nadat ze in perfect Italiaans een vraag gesteld heeft maar ook haar migrantengezicht heeft laten zien. Jhumpa Lahiri is een hedendaagse nomade die ons waarschuwt voor een 'wij-en-zij-maatschappij'. Niet iedereen kan leegte opvullen met creativiteit!

Hoewel ze haar vroegere thema's - identiteit, vervreemding, migratie - wel zal meenemen naar haar schrijftoekomst, heeft ze zich voorgenomen om zich niet meer te verbergen achter verzonnen personages. Of ze die openheid voortaan ook kan tonen in een publiek gesprek, is nog de vraag. Wat ze bij Adriaan van Dis liet zien was haar angst voor afwijzing...


Quotering: ****½

Uitgegeven bij Atlas - 2015