Laura Starink - Duitse wortels

 Vogelvrij verklaard

 

'Je zoekt je ouders niet uit, maar ook je land niet.'

Omdat 'geschiedenis meer is dan schuld en boete', heeft Laura Starink het verleden van haar Silezische moeder blootgelegd en opgetekend. Ze las de historici en een romanschrijver die een verre verwant is. Ze ging verhaal halen bij de nog in leven zijnde familieleden, ontheemden die een tweede thuis vonden in het westen van Duitsland en Oostenrijk. Ze vond brieven uit barre tijden en reisde door Zuid-Polen tot in Auschwitz... het symbool van een regime dat uitblonk in vernietigen. Er was ook nog het kleine, zwarte koffertje uit 1950, waarin alles paste dat de moeite waard was om mee te nemen naar de nieuwe Heimat.

Voor de Tweede Wereldoorlog was de streek rond Breslau (nu Wroclaw) Duits grondgebied. Mijnen, hoogovens en fabrieken typeerden het noordelijke gedeelte. In de richting van de Tsjechisch-Slovaakse grens werd het land idyllisch en agrarisch. Allerlei grensverschuivingen door de eeuwen heen hadden voor een culturele mix gezorgd. Wie Duits praatte, gooide er wat Pools tussen en omgekeerd. Er waren zelfs Tsjechische invloeden uit de tijd dat Silezië bij Bohemen hoorde. Dat maakte de Sileziërs te Silezisch voor de Duitsers en te Duits voor de Polen. 'In het grensgebied is nationaliteit een vaag begrip', zegt Laura Starink in Duitse wortels. Toen het oorlog werd, brak die complexe ethniciteit hen zuur op...

Voormalige distilleerfabriek in Mikulczyce,
het vroegere Klausberg © Omenon

Hoewel het nationaal-socialisme in die uithoek van het rijk wel enige voet aan de grond had gekregen, was de Berlijnse politiek voor de doorsnee Sileziër een ver en onbekend terrein. Van moderne communicatiemiddelen was er natuurlijk geen sprake en de meesten kwamen hun dorp niet uit. Ze begrepen wel dat die nazi's anti-Rooms waren. Kruisbeelden uit de klaslokalen weghalen? Dat kon toch niet. Van Kriegsbegeisterung was er dan ook geen sprake. Die oorlog speelde zich trouwens buiten Silezië af. En niet alleen wat het kanonnengebulder betreft. De schrijfster vraagt met aandrang aan haar moeder of ze iets geweten heeft van de misstanden in Auschwitz... 60 km bij Klausberg (nu Mikulczyce), waar het gezin woonde, vandaan. Het antwoord is een overtuigend 'neen'. Wat je je niet kunt voorstellen bestaat niet.

Toen de oorlog op z'n laatste benen liep, begon in Schlesien pas de ellende. De Russen waren gekomen om wraak te nemen of om te tonen dat ze geen beschaving hadden. Dat laatste gold vooral voor de Centraal-Aziatische soldaten die zich gedroegen als de nazaten van Dzjengis Khan. En omdat de geschiedenis zich steeds herhaalt, vertrokken nu transporten naar Russische werkkampen, werden er Polen uit Rusland verdreven en Duitse Sileziërs op transport gesteld naar Duitsland. De grenzen werden hertekend: Polen verloor gebieden in het oosten en annexeerde Silezië. De tantes en oom van Laura Starink probeerden de tijd te rekken en het familiehuis in eigen bezit te houden... tevergeefs. De strijd was hartverscheurend want vernederend en onrechtvaardig. Bovendien teisterden ziekten, honger en dood het gezin.  

Het vroegere stadhuis van Klausberg
(Mikulczyce is nu een wijk van Zabrze)
 © Wikimedia

Elinor, de moeder van Laura, legde een heel andere weg af dan haar zussen en broer. Een geluk bij een ongeluk, zo zou je haar ervaring met de oorlog kunnen noemen. In de Arbeidsdienst, de verplichte tewerkstelling, liep ze TBC op, een ziekte die veel voorkwam in de mijnstreek. Daarom mocht ze van de overheid gaan kuren in Zwitserland. Toen ze, eind '45, was opgeknapt, ruilde ze Davos in voor de universiteitsstad Fribourg. Naar Klausberg terugkeren kon niet want er reden geen treinen. Haar leven in die tijd was veilig en intellectueel verrijkend maar, financieel gezien, arm. Ze leerde er haar Hollandse man kennen en kwam in Nederland wonen. Uiteindelijk leverde de diaspora van de familie Cibis de kinderen uit aan drie verschillende landen.  

Dankzij uitgebreid archief- en veldwerk is Duitse wortels een rijk en schokkend boek geworden. 'Dit is het verhaal van gewone mensen die niet trots mochten zijn op hun verleden, maar wel iets te vertellen hebben', zo vat Laura Starink deze geschiedenisles samen.
Het besef dat mensen vaak niets te kiezen hebben en zich bovendien moeten verantwoorden voor een leven dat hen overkomen is, blijft hardnekkig hangen. Dat doet ook het idee dat een Mischvolk een volwaardige identiteit heeft. En voor wie het nog niet geleerd heeft: deze terugblik toont ook aan dat je nooit mag oordelen zonder te weten!

Quotering: *****

Utgegeven bij Atlas Contact - 2013

De boeken van Laura Starink

Lees hier de recensie van De schaduw van de grote broer

Lees hier het interview dat Laura Starink aan De scriptor gaf