Khaled Khalifa - De poorten van het paradijs

'Gespannen kauwen op zonnebloempitten'

 

'Er is iets wat moet sterven.

Ja, het was het verlangen dat sterven moest.'

In een maatschappij met veel afstand tussen mannen en vrouwen en een godsdienst die waarschuwt voor de zonden van het lichaam, wordt sexualiteit verdrongen en verwrongen. In De poorten van het paradijs beschrijft de Syrische auteur Khaled Khalifa hoe zijn vrouwelijke hoofdpersoon haar eigen lichaam en dat van anderen ervaart. Verward door schuldgevoelens fantaseert het ik-personage over de sensualiteit van andere meisjes en vrouwen, op school, in de familie en in het openbare badhuis. En zij is niet de enige die haar sexuele verlangens in dit soort sociaal aanvaarde banen leidt.

Die benauwende, kortwiekende sfeer hangt trouwens over het hele boek. Terwijl wachten hun lot is, dreigen de jonge tantes oude vrijsters te worden. Ze luisteren naar weemoedige liefdesliedjes, borduren en koken. Safee neemt met beide handen het voorstel aan om de tweede echtgenote te worden van de Jemenitische zakenpartner van haar broer. 


De souk van Aleppo...voor de revolutie
© Thibault Roland

Ook op het bredere maatschappelijke vlak leven de Syriërs in een wurggreep. De inhalerige club rond de president bestendigt zijn macht door middel van intimidatie. Ze smokkelt zich rijk, corrumpeert het onderwijs en maakt, al dan niet in het gezelschap van hoertjes, grote sier in restaurants. Om van de terreur van de doodseskaders nog maar te zwijgen. Je natte vingergevoel zegt je dat zoveel onrecht op een dag gewroken wordt... in de roman én in het echte leven.

In De poorten van het paradijs zijn niet alleen de vrouwen zoekende, de mannen zijn dat ook. De Jemeniet omarmt en verlaat het communisme, Saliem wordt een spirituele soefiderwisj, Bakr en Hoesaam geven zich over aan de politieke islam, Osman is een ongeleid projectiel en de wanhoop van zijn moeder. Ook het hoofdpersonage engageert zich in een extremistische geloofsinterpretatie, cultiveert haatgedrag en zoekt haar gelijk in een kleine, harde kern.

Als je individuele vrijheid hoog in je vaandel draagt, dan valt het op dat Bakr, zonder het te beseffen, twee maten en twee gewichten hanteert: één voor zijn kijk op het regime en een tweede voor zijn houding tegenover zijn zus Marwa die haar eigen keuzes wil maken.

De vlag van de Syrische revolutie met groen ipv rood
© FreedomHouse2

Khaled Khalifa pakt je in met zijn bloemrijke, zwierige stijl. De poorten van het paradijs is een hard boek dat met een warme hand geschreven is. Waar het moet benoemen, benoemt het maar het rauwe zit ook in de suggestie (zoals Marwa die er een verzameling dode vlinders op na houdt). Waar nodig wordt het drama verzacht door gemberdrankjes en pistachebomen of de pauwen en pelikanen in een tapijtmotief. In het tegenovergestelde geval zou dit verhaal over het laagste en wreedste in de mens niet verteerbaar zijn. 

Dit is een roman over bijna niet te dichten barsten, in een samenleving, een familie maar ook in het hoofd van de vertelster. Hoe moeilijk de dialoog is wordt gesymboliseerd door de blinde huisknecht die een meisje ontmoet dat niet kan praten. De bruggenbouwers Nadier en Marwa betalen, elk aan hun eigen achterban, een prijs voor hun durf.

'Het veelkleurige land, dat iedereen één kleur wilde geven,' zo verwoordt de ik-persoon het inzicht dat ze krijgt tijdens haar opsluiting in de cellen van de inlichtingendienst. Daar leert ze hoe je je verbonden kunt voelen met andersdenkenden, marxisten en bordeelbewoonsters, vrouwen die ze in een recent verleden verachtte. In deze fase van het boek krijgt de boodschap van de auteur vorm.

Syrische activiste in Parijs
© FreedomHouse2

Hij heeft een constructie bedacht waarbij zijn pen zich beweegt als een zoekende camera, scènes spot, beschrijft en weer wegdraait. Dat levert geen rechtlijnig verhaal op maar een pastiche van taferelen die in elkaar overvloeien. Zo nu en dan varieert Khalifa iets teveel op hetzelfde thema en verliest het verhaal aan vitaliteit. Ook het ontbreken van witregels is een minpuntje: in een prettig aanvoelend boek hoort wat lucht te zitten. 

Om De poorten van het paradijs tot je te kunnen nemen, moet je je overgeven aan de Arabische verteltraditie die geankerd is in de orale overlevering. 'Uit het ene verhaal komt het andere voort', lijkt Khalifa te zeggen... 'hoe destructief de omgevingskrachten ook zijn, het leven houdt nooit op te bestaan!'


Quotering: ****½

Uitgegeven bij De Geus - 2011

De boeken van Khaled Khalifa