Miriam Guensberg - Poolse tranen

Tussen hemel en hel

 

'Hij had haar getroost, niet door wat hij zei,

maar door de levende taal van zijn zwijgen.'

Wat de gang van de geschiedenis met individuele levens vermag, is één van de grote thema's van de literatuur. Ook in Poolse tranen worden personages voorgesteld die opgeslokt dreigen te worden door bovenmenselijke krachten zoals oorlog en uitroeiing. 

Zo is er Tanek, de Poolse jood die als legerarts de landing in Normandië meemaakte en met zijn landgenoten van de Eerste Pantserdivisie grote delen van Frankrijk, Vlaanderen en Nederland bevrijdde. Met afgescheurde kledingstukken van dode soldaten verbond hij de wonden van de levenden. Zelfs de Duitsers die als 'verdwaalde koekoeksjongen' tussen de geallieerden terecht kwamen, hielp hij om in leven te blijven. Echt praten over de gruwelen kan hij niet. 'Taneks ogen werden van glas als de oorlog in hem sprak', zo klinkt het. Hoewel het geen boek over slagvelden is, hebben de belastende ervaringen van Miriam Guensbergs vader de aanzet tot deze roman gegeven. Poolse tranen is een sereen monument voor hem. 

Pools Militair Ereveld Breda © PawelTomaszK

Daarnaast is er nog Maro, de Georgische, die jaren geleden voor de dictatuur is gevlucht en een zielsverwant heeft gevonden in Tanek. Beiden hebben hun geboorteland moeten achterlaten (ex-soldaten waren niet gewenst in na-oorlogs communistisch Polen) en slepen pijnlijke herinneringen met zich mee.

Dood en verlies hangen als zware schaduwen over dit verhaal. Alsof Tanek en Maro nog niet genoeg te torsen hebben, ontwikkelden zich gaandeweg problematische relaties met hun respectieve kinderen en tussen de Pool en zijn labiele echtgenote. Toch is de teneur van deze autobiografisch geïnspireerde vertelling niet donker. Overal is de engel aanwezig, het symbool van de hoop en de goedheid. Hij kan de gedaante aannemen van een haan, het huisdier van de bejaarde man. De natuur voedt immers de geest en de ziel. Maar het licht gevende wezen kan ook in de mens zitten. 'Hij mist talent voor cynisme', zegt Maro over haar vriend. 'Sterven doe je nooit helemaal', zo verwoordt Tanek zijn eigen levenslot en -houding. Met eindeloos geduld en overgave ontfermt hij zich over zijn geliefden en, net zoals zijn grootmoeder het hem geleerd heeft, draagt hij de vrede uit. Op zijn beurt is hij een rolmodel voor zijn dochter Dana.  

De Wisla is de langste Poolse rivier
en ontspringt in de Tatra, de geboortestreek van Tanek.
© Wojsyl

Op al te barre momenten is er nog altijd de vluchtweg van de drank, de struisvogelpolitiek of de muziek, die van Chopin of de Georgische polyfone gezangen. Toch kan ook een overtuigde engel een wraakengel worden. Als de liefde te groot is, dreigt de rugzak van het leven te zwaar worden...

Hoewel deze Poolse tranen tal van diepgravende en aangrijpende elementen bevatten, zal de roman niet elke lezer, en ook De scriptor niet, beroeren. Dat Miriam Guensberg filosofie gestudeerd heeft, kan en wil ze niet verstoppen. Daarom is deze geschiedenis op een afstandelijke en rationale manier neergeschreven. Je kijkt naar personages, je kruipt niet in hen, volgt geen innerlijke ontwikkeling. Dat staat het meevoelen in de weg. Bovendien is er weinig plaats voor een maatschappelijke achtergrond. Het is een statisch verhaal met veel symboliek. Wie het interessant vindt om de abstracties van denkers als Sartre en Benjamin te volgen, komt wel aan zijn trekken. Poolse tranen is een koel boek over groot leed en menselijke warmte... en dat is een vreemde gewaarwording!    


Quotering: ***

Uitgegeven bij De Kring - 2013

De boeken van Miriam Guensberg