Geert Mak & René van Stipriaan - Ooggetuigen van de wereldgeschiedenis

 Ons verleden, een satansfeest?

 

'Godzijdank! De burgeroorlog is begonnen!'

Dat dit citaat van een gerespecteerd auteur als Edmond de Goncourt komt, is slechts één van de schokkende vaststellingen die je bij het lezen van deze historische getuigenissen uit je stoel doet wippen. Plaats van actie is Parijs waar in 1871 de 'rode' opstand - met een democratisch verkozen leiderschap - plaats vond. Het neerslaan ervan (met tien- tot twintigduizend doden en tienduizenden gevangenen), lijkt de man die zijn naam gaf aan de belangrijkste Franse literaire prijs, niet te deren. 'Tenslotte lees ik in een krant dat de arbeiders uit Belville zijn verslagen! Dat veroorzaakt een vreugdegevoel waar ik lang van geniet', schrijft hij in zijn memoires. 

De beeldenstorm in Antwerpen © Rijksmuseum A'dam

Kijkend naar hoe mensen ons verleden vorm hebben gegeven is meestal geen pretje. Kort door de bocht gezegd heb je de lafaards en de moedigen. En zeker ook nog de narcisten. Hoewel morele waarden een zee van verschil uitmaken, lopen de levens van al deze maatschappelijke richtinggevers meestal slecht af. Het opgeblazen gevoel van eigenwaarde van Hitler en zijn aanhang kon in dit boek natuurlijk niet ontbreken. Tot op het proces van Nürnberg waren deze laatsten vooral vol van zichzelf. De lafbekken zijn vaak te vinden onder anonieme burgers. Het zijn de ramptoeristen van de geschiedenis, zij die toekijken bij de beeldenstorm in Antwerpen, bij executies tijdens de Spaanse Burgeroorlog of lynchpartijen in het racistische zuiden van de VS vóór de gelijkberechtiging van zwarten en blanken. Stoutmoedigen, zij die opstaan tegen het kwaad, zijn, bijvoorbeeld, Martinus van de Lubbe, de Nederlander die in 1933 de Reichstag in brand steekt, en de Spaanse dienstweigeraar die zelfs in de laatste nacht van zijn leven zijn sereniteit niet verliest.

Bij de keuze voor ruim 100 authentieke verhalen uit de wereldgeschiedenis hebben de auteurs Mak en van Stipriaan trouwens vrij veel aandacht besteed aan ter dood veroordeelden die van een uitzonderlijke innerlijke kracht getuigen. Zo is er Socrates die op een indrukwekkende manier naar het drinken van de gifbeker toeleeft, begaan met anderen, niet met zichzelf. Die onwerkelijke zielenrust vind je ook bij de Schotse koningin Mary Stuart, de marconisten en de muziekkapel op de Titanic, de vrouwen uit de hoge burgerij die na de Franse revolutie in de Conciergerie op de uitvoering van hun vonnis wachten en zich elke dag opdoffen om tijdens de wandeling zo efficiënt mogelijk te kunnen flirten met de mannen. 
  

Buste van Socrates in het Louvre
© Eric Gaba

Ooggetuigen van de wereldgeschiedenis kon evenmin voorbijgaan aan godsdienstextremisme en religieuze onderdrukking. Erg symbolisch en herkenbaar voor de hedendaagse mens, is de morele politie in het 15de eeuwse Firenze van de monnik Savonarola en het bijbehorende openbaar verbranden van boeken en andere wereldse bezittingen. In de ogen van deze dominicaan en heerser over de Florentijnse republiek, was carnaval een satansfeest. Mocht hij nog in leven zijn, dan zou de Taliban hem zeker de hand gaan schudden. Dat militante gelovigen van alle godsdiensten zijn, bewijzen ook de al genoemde beeldenstormers, de Nederlandse Wederdopers en de vervolgingen van calvinisten door Lodewijk XIV.      

De diversiteit en de hoogtepunten van dit patchworkverhaal krijgen natuurlijk te weinig erkenning in een kort stukje als dit. Een laatste opvallende constatering is hoe verschillend mannen en vrouwen op de aankondiging van de Eerste Wereldoorlog gereageerd hebben. Toen er in Frankrijk gemobiliseerd werd, gingen mannen juichend de straat op en gooiden hun bolhoeden in de lucht als waren ze opgeroepen voor een feestje (prachtige foto op p.160). De vrouwen, blijkbaar de hoedsters van het leven, gingen meteen op zoek naar proviand en vervloekten 'het varken van een Wilhelm'. 


Dresden uit de as herrezen © Scriptor

Wat de prijs voor de grootste originaliteit betreft, komen drie personages in aanmerking. Er is de flegmatieke Engelse officier die met 'een schouder als pudding' en 'een mond vol kruit' in Waterloo strijdt en de beste stylist uit het boek is. Daarnaast ontroert Viktor Klemperer, de chroniqueur van het bombardement op Dresden, die in de nacht van de vlammenstorm met een aktentas vol manuscripten over de Brühlsche Terrasse loopt. Eens een hoogleraar, altijd een hoogleraar. Maar de vreemdste knipoog komt toch van Leila Khaled, de Palestijnse activiste die in 1969 met haar kompanen een Amerikaans vliegtuig kaapt om de Israëliërs wat angst in te boezemen. Als het toestel uiteindelijk veilig landt in Damascus bedankt ze het cabinepersoneel voor zijn medewerking. Dat waren nog eens revolutionaire tijden!  

Quotering: *****

Uitgegeven bij Bert Bakker - 2013

De boeken van Geert Mak bij Bert Bakker/Prometheus

De boeken van René van Stipriaan bij Bert Bakker/Prometheus