Roberto Costantini - Jij bent het kwaad

Een flinke pot blufpoker

 

 

'Gewetenswroeging is geen goede karaktereigenschap,

maar soms is het de enige weg naar de waarheid.’
 

Scandinavische of Anglo-Amerikaanse thrillers? Prima dat ze er zijn maar een geluid uit een totaal ander universum is een welkome afwisseling. Roberto Costantini toont ons een alternatieve wereld met Italiaans machismo, oprechte en hypocriete godsdienstigheid, politieke polarisatie, een gecorrumpeerde overheid, buffelmozzarello, witte Frascati en een verhaal dat zich aspeelt tussen twee gewonnen wereldtitels voetbal. Beladen termen als zonde, berouw, boete, vergeving... voelen onwennig aan maar horen thuis in een stad met kruisbeelden en een pauselijke staat die zich religieus maar evenzeer maatschappelijk laat gelden.

Tussen al die ijkpunten speelt Jij bent het kwaad zich af.

Italië wereldkampoen voetbal 2006
© FIOri

Er zijn rechercheurs die hun hele leven aan één zaak werken, een onderzoek dat zich aandient als een web met ontelbare draden, sommige beter zichtbaar dan andere. Door de jaren heen worden er nieuwe gesponnen en dreigt de speurder verstrikt en verblind te geraken. Of hij een uitweg vindt, hangt vooral af van zijn intelligentie en vasthoudendheid. En van de macht van de tegenstander. Michele Balistreri is zo'n doordouwer. Zijn motivatie heet rechtvaardigheid maar ook schuldgevoel.

Als de eerste vrouw vermoord wordt is Michele een nonchalante, arrogante jonge man die politiewerk doet in de allerrustigste wijk van Rome. Zijn dagelijkse routine bestaat uit werken, pokeren, whisky drinken, vrouwen versieren en slapen. Ondanks zijn jeugdige leetijd heeft hij al een grillig leven achter de rug en last van demonen. Op welke manier hij over de schreef ging in Libië, het land waar hij opgroeide (Libia italiana was een kolonie van 1911 tot 1943), krijg je pas aan het eind van het verhaal te horen. Het enfant terrible was een actieve medestander van het fascisme, liep daarna over naar de inlichtingendienst en kreeg, door toedoen van zijn broer, een baan bij de politie... waarop hij neer kijkt. En die hooghartigheid komt hem duur te staan.
 

De onvermijdelijke scooter
© Bill Kirkpatrick

Op dat moment maakt het plot een tijdsprong en zien we een oudere Michele, een tobbende, verbeten man die zijn jeugdige onbezonnenheid wil rechtzetten maar van het kastje naar de muur wordt gestuurd door een waterval van oncontroleerbare gebeurtenissen en mensen met een verborgen agenda. Zijn tegenstanders zijn niet de minsten: een graaf die werkt aan de terugkeer van de monarchie, een kardinaal die kind aan huis is in het Vaticaan, een beschermde fils-à-papa, een slinkse advocaat, corrupte collega's, een duivels pact tussen verknipte geesten en politieke krachten die de staat willen destabiliseren... Die laatste verlagen zich bovendien tot het uitlokken van racistische volkswoede. Aan de kant van de verdrukten staan proletarische ouders, kwetsbare vrouwen en migranten uit Oost-Europa.

‘Het is alleen zo dat de politici van dit land of onbekwaam zijn of cynisch.

Ze geven geen bal om de doden,

tenzij ze die kunnen gebruiken om de verkiezingen te winnen.’

Hoewel een goed boek op zichzelf staat, dringt de vergelijking met de aanpak van Stieg Larsson zich op. Er is de verstrengeling van politiek en misdaad, het misbruik van de zwakken in de samenleving, de machtigen die elkaar beschermen, een gedreven journalist(e)... en een hoofdpersonage dat Mike heet. En er zijn de doden die opgeofferd worden aan de zoektocht naar waarheid en gerechtigheid. In het geval van Jij bent het kwaad zijn dat er erg veel, misschien teveel om geloofwaardig te zijn.

Een terras in Rome
© antmoose

Italië, een land van politieke uitersten, leent zich uiteraard voor complotheorieën die de democratie bedreigen. In de geschiedenisboeken komt een Duce en een communistische partij voor, maar ook Rode Brigades en een Operatie Schone Handen, die corrupte beleidsmensen, al dan niet verbonden met de maffia, van het toneel veegde (1992). Dat onstabiele Italië, dat bovendien rekening moet houden met de geldingsdrang van het Vaticaan - bijna een staat binnen een staat - heeft Costantini in kaart willen brengen. Die ambitieuze benadering wijst op een verwantschap met de Millennium-trilogie.

Toch zijn er ook belangrijke verschillen. Die liggen in de Italiaanse identiteit, een zijnsvorm die doordrenkt is van katholieke moraal. In één van de sleutelscènes gaan Michele en de kardinaal bij mekaar te biechten. De aardse politieman zoekt hemelse vergeving en de geestelijke maakt duidelijk waarom hij zich alleen bij de goddelijke rechter wil verantwoorden.

Ook een andere getuige stelt geloofsregels boven een eerlijke versie van de feiten.

Uiteindelijk krijgt Michele een nieuwe kans om iemands leven te redden maar moet daarvoor diep door het stof. Katholieken noemen dat boetedoening.


De Fiat, een wendbaar stadsautootje

© nmatiny

De titel Jij bent het kwaad suggereert dat er een donkere kant in elk van ons zit en dat schuldigen niet altijd veroordeeld kunnen worden door justitie. Er zijn zij die zwijgen uit angst of lafheid, uit geloofsovertuiging, uit eigenbelang, uit plichtsverzuim of omdat ze chantabel zijn.Schuld is een rekbaar begrip en daarbij mogen we niet vergeten in onze eigen ziel te kijken.

Het beeld van de pokerende vrienden - Michele, zijn broer Alberto, zijn boezemvriend Angelo, rechercheur Corvu - is symbolisch. In de wereld van Costantini is het leven één grote pokerpartij waarbij mensen niet in hun kaarten laten kijken en elkaar op afstand bluffen. Alleen is winnen bij het levensechte pokerspel vaak onmogelijk. Daar zorgt het geweten voor… tenzij je het, zoals de kardinaal doet, door God kunt laten zuiveren. Als je dat laatste gegeven in een politieke context plaatst, zou je het ook de arrogantie van het Vaticaan kunnen noemen.

‘Ik dacht dat ik de wereld kon veranderen, of in elk geval een beetje.

Maar de wereld heeft er niets van gemerkt en heeft mij juist veranderd.’

Dit niet aflatende denkspel met een carrousel aan feiten, vragen en wendingen is een literair huzarenstuk. Je vraagt je af hoe de auteur de complexiteit van dit plot in de hand heeft kunnen houden.  

Jij bent het kwaad is als een legpuzzel met duizend stukjes, bouwstenen die verwarring zaaien omdat ze op elkaar lijken terwijl je weet dat ze maar op één plek thuishoren. Je hoofd bij dit boek houden is dus de boodschap. Het is best mogelijk dat sommige lezers deze intellectuele uitdaging met erg lange, verklarende dialogen als vermoeiend ervaren, ook al omdat er weinig ruimte is voor verhalende, rust brengende stukken.

Hoe dan ook, met Michele Balistreri, de rechercheur die 'het kwaad uit de hel wil trekken', is de misdaadliteratuur een krachtig hoofdpersonage rijker! En het land van politieke intriges en telecratie is vast nog goed voor enkele vervolgdelen.

Quotering: ****½

Uitgegeven bij Wereldbibliotheek - 2013