Adriaan van Dis - Ik kom terug

 Een lang uitgesteld verhaal

 

 

'Overleven is een smerig gedoe hoor.'

Een moeder die in de buurt van haar zoon de woorden 'beter een boek op bezoek dan een mens' uitspreekt, kun je geen knuffelmama noemen. Dat kinderen alles voor hun ouders betekenen en omgekeerd, is een ideaalbeeld dat vraagt om tegengesproken te worden. Er bestaat vast een zwijgende groep die moederdag geen feest vindt. In Ik kom terug wordt dit zwijgen opengebroken.

Toch is mevrouw van Dis, de bijna-eeuwlinge, een bijzondere vrouw, intelligent, belezen, manmoedig. Bovendien intrigeert ze door haar geloof in het bovennatuurlijke, haar gesprekken met planten, het koesteren van haar karma. In haar actieve jaren bracht ze helende stenen mee uit Indië, ontving ze theosofen en legde ze de horoscoop van Shell en Unilever waarvan ze aandelen had.

Kracht verzamelen was ook hard nodig. Ze had meer meegemaakt dan schouders kunnen tillen: een spartaans bestaan in een uithoek van de kolonie, een Jappenkamp in oorlogstijd en daarna teveel overleden dierbaren. Omdat mammie zich geharnast heeft, kent zoon Adriaan haar geschiedenis niet. Hij is het buitengesloten kind. Wanneer hij, op de valreep van de tijd, de kans ziet om de sleutel te vinden naar haar ziel, grijpt hij die op een dwingende manier aan. Met een afstandelijke, dominante vrouw kun je alleen maar een deal sluiten: in ruil voor een zachte dood zal ze hem deelgenoot maken van haar verleden. 


Voor wie het gelooft,
heeft de halfedelsteen jaspis beschermende kracht.

Dat gaat niet zonder slag of stoot. In Ik kom terug wordt geworsteld en gesnauwd, worden openstaande rekeningen op tafel gelegd. De vrouw die een introverte vader als rolmodel had, staat oog in oog met een zoon die hunkeert naar intimiteit en warmte. Een afscheidskus is al een hele stap vooruit. 'Als ze maar een beetje meer moeder durfde te zijn en dat innerlijke staal opzij kon schuiven', is één van de vele kervende zinnen uit dit boek. 'Mijn hand verlangde naar een zweep,' is een andere. Waar Marie bezig is met loslaten, doet de auteur pogingen om zijn moeder beet te pakken, met niet aflatende vragen, opschrijfboekjes, autoliedjes en nachtmerries.

Toch hebben de twee kemphanen verrassend veel gemeen: het vatten van mens en wereld in genadeloze reflecties en beeldende taal, het wroeten in aarde, rituelen zoals ontbijten in de regen, de angst voor 'te dichtbij', eenzaamheid als maatje. 'We kletsen wat af, ik en mijn eenzaamheid', zo klinkt het laconiek. In deze tragische vertelling, waarin de grenzen van de werkelijkheid een beetje worden opgerekt, valt wel meer te lachen. Bijvoorbeeld in de brief die mammie naar Richard Branson wilde sturen. Heelal en theosofie gaan goed samen.

In Ik kom terug is een groot stilist aan het werk. Het aantrekken en afstoten zit in de cadans van de zinnen. De chaos van twee hoofden wordt gevangen in glasheldere woorden. Pijn en gruwel krijgen een jasje van perfecte snit... op maat van mevrouw van Dis die zich liet kleden door het modehuis van de dames Haring. Alle toonaarden zijn aanwezig, soms zijn ze zacht als de babyborstel die Adriaan erft, dan weer ironisch of bitter als gal. Wie de auteur kent, weet dat hij zich mag verlekkeren aan taalvondsten als: waterzuchtige enkels, korstige dekens, rupsspoortjes bloed... Ingenieus is ook hoe hij vaak vertrekt van een klein beeld en dat laat uitgroeien tot beschouwende en verdiepende gedachten. En net zoals haar schaduw en haar stem hem achtervolgen, trekt hij de lezer Maries wereld in door haar radde tong letterlijk te laten doorklinken.

Naast een esthetische ervaring is stijl een middel tot. Hier laat Adriaan van Dis ongeoefende dansers wrang en grievend op elkaars tenen trappen. Laat het duidelijk zijn dat de dame deze dans leidt. Dat eindeloos verrassende, bonte personage is er ééntje om in te lijsten! Maar Ik kom terug roept ook mededogen op met het menselijk lot en is, uiteindelijk, een les in sterven.

Laat heel Nederland en Vlaanderen gaan zitten voor deze hartverscheurende schoonheid en, na het omslaan van de laatste bladzijde, gaan staan voor deze meesterproef!


Quotering: *****

Uitgegeven bij Atlas Contact - 2014

De boeken van Adriaan van Dis