Amy Liptrot - The outrun - De uitweer

Looking for the Merry Dancers !

 

(Engelse editie)

'I want to have splendid succes or to fail beautifully.'

 

Dat een tiener die opgroeit tussen de schapen van Orkney, een eilandengroep ten noorden van Schotland, verlangend uitkijkt naar een leven in de grootstad, is niet verwonderlijk. Na haar studie in Edinburgh trekt Amy Liptrot naar het bruisende Londen waar ze zich in het dag- én nachtleven stort. 'This world of art, fashion, literature, rock and roll that so attracts me could be my downfall', realiseert ze zich wanneer ze tekenen van ontsporing begint te vertonen. Als het van kwaad tot erger gaat - drank, drugs, slecht functioneren op de werkvloer, vriendje weg en tal van gênante situaties - heeft ze nog net genoeg tegenwoordigheid van geest om te besluiten dat alleen een drastische aanpak in een afkickcentrum haar kan helpen. Een aantal alcoholvrije maanden later pakt ze haar spullen en neemt ze trein en boot naar het Noorden.

Hoewel ze geen druppel meer aanraakt, gaat de mentale strijd nog een héél lang door. Ze beseft erg goed dat ze de leegte waarvoor de roes heeft plaatsgemaakt, moet vullen met langdurig boeiende, zelfs uitdagende, ervaringen. Het observeren van de kwartelkoning, een bedreigde vogelsoort die alleen in het eerste deel van de nacht zijn krex-krex-geluid laat horen, is de eerste stap in de juiste richting. Dat dit in kaart brengen een tijdelijke maar betaalde baan is, krikt haar zelfvertrouwen op. Als ze even voor middernacht met een thermos hete koffie op pad gaat, is het 'nightclub time' in Londen.

'Dykes', stenen muurtjes op Roussay, Orkney-archipel
© Rob Burke

Daarnaast steekt ze haar handen uit de mouwen op de schapenboerderij van haar vader. Ze bouwt 'dykes', natuurstenen muurtjes die het land afbakenen en de schapen weghouden van akkerland...een taak waarin het bouwen van haar innerlijke verdedigingswal weerspiegeld wordt. Als Amy een winter op Papay doorbrengt, een eilandje met slechts zeventig bewoners, kiest ze voor een nog ingrijpender confrontatie met de elementen buiten en vooral in haarzelf.

Amy Liptrot wil het niet met zoveel woorden gezegd hebben maar haar hang naar extremen en het slecht verwerken van veel en felle prikkels kun je niet los zien van genetische belasting. Zelfmoord en bi-polaire stoornis komen in haar familie voor. Vader Liptrot balanceert tussen depressie en manie en heeft medische hulp nodig. Maar zijn dochter is een doortastend mens. Ze biedt het hoofd aan nachtmerries en de hunkering naar benevelende drank die haar vaak overvalt. Toch wordt er na het zwalpende Londense deel van deze autobiografische non-fictie in The outrun/De uitweer een strakke koers gevaren!

Voor de lezer is er heel wat te halen in dit boek. Deze Britse is de perfecte gids voor een tocht naar weinig populaire maar zό veelzijdige eilanden. Je ziet het allemaal voor je: de boomloze horizon, de graslanden en moerassen, de windturbines, de geselende stormen die de rotsen eroderen, golven die op verschillende manieren kunnen breken, fossielen van regendruppels, de schapen met de rode X op hun vacht, het ticket voor een ritje naar het slachthuis, de zeehonden die de zielen van de verdronkenen zijn, veroordeeld tot eeuwig zwemmen in de zee... Met al haar zintuigen, internetkennis en beschouwende kracht lokt ze je naar een onvermoede wereld. Dat daar een helende werking van uitgaat, zal niemand in twijfel trekken.

Jong van de subantarctische grote jager - eiland Coronation
© Liam Quinn

The outrun/De uitweer is een verhaal van mooi uitgewerkte contrasten, van uiteenlopende levens en milieus. '...in such a small place we are required to have more interaction with the neighbours than in a city', stelt Amy Liptrot vast wanneer ze op het kleine Papay woont. Er is bovendien geen politie en je mag er zonder rijbewijs rondrijden.

Deze debutante excelleert in introspectie en het bespiegelen van wat haar omringt. Dat doet ze vaak in een lyrische taal die natuurbeelden produceert. Zorgvuldigheid, oog voor detail, originaliteit en intelligentie kenmerken haar observaties. Maar wat van deze non-fictieauteur een fictietalent maakt, is het in elkaar vlechten van het innerlijke en de fysieke omgeving. Mens en natuur vallen hier helemaal samen! 

'I'm attracted to these places at the edge', moet de schrijfster blijven toegeven. Maar er zijn randen die veel minder gevaar opleveren dan andere...zelfs als je in een zomernacht vanop een rots naar het noorderlicht kijkt en deze stralende Merry Dancers je uitnodigen voor een vreugdedans!

 

Quotering: ****½

Uitgegeven bij Canongate Book - 2016

 

 Nederlandse editie bij Ambo Anthos - 2016

 

Georges Simenon - Het lijk bij de sluis

De harsmoord !

 

 

'Op het kanaal heeft iedereen haast.

Je weet nooit wat je te wachten staat.'

 

Een passende sfeer oproepen, dat kun je Georges Simenon wel toevertrouwen! Ook in Het lijk bij de sluis snuffelt zijn speurder Maigret aan de plaats delict. 'Het ruikt er naar stallen, naar leer, pek en kruiderijen en naar petroleum en diesel'.

Het jaren '30-decor is sober: een sluis aan een Frans kanaal met een dagelijks ritueel van aanschuivende en vertrekkende schepen en een café waar stuurlui, renteniers, sluiswachters, scheepsjagers (mannen die zich met hun paarden verhuren om een motorloze schuit over het water te trekken)... een versterkende rum komen drinken. De dag waarop een gefortuneerde dame vermoord wordt teruggevonden, regent het onophoudelijk over de slecht verlichte omgeving en toeteren scheepshoorns door de ijsnatte lucht.

Net zoals zijn commissaris bedachtzaam door het leven gaat, zo opent deze schrijver zijn verhalen op een aftastende manier. 'Met welke setting hebben we hier te maken?' lijkt hij zich af te vragen. 'En welke gebeurtenissen kunnen zich hierin schikken?'

Hoewel het snel duidelijk is dat het slachtoffer de ex-partner is van een Engelse kolonel op rust die met zijn jacht Southern Cross bij het sas ligt aangemeerd, wijst geen enkel spoor naar de dader. Pas als Maigret tientallen kilometers langs de kanaalsluizen fietst vallen de puzzelstukjes in elkaar. 'De commissaris hees zich weer op het zadel met een hoofd dat zwaar was van de hypotheses', kun je lezen.

Sluis op het 'Canal de la Marne', setting van dit boek
© Havang(nl)

Naast het creëren van de juiste sfeer is Simenon goed in het kort maar overtuigend typeren van mensen. Zo is er de rechter met de dubbele naam die geaffecteerd Engels praat, de kolonel die een burgerpak van haast militaire snit draagt en niet zonder zijn decoraties naar een belangrijke afspraak gaat of Jean, de geblokte en behaarde paardenman van wie de ogen licht en uitdrukkingsloos zijn. 'Het was een blik zoals sommige dorpsgekken hadden', zegt de auteur. 'Enigszins afgestompt maar ook nog iets anders', voegt hij er raadselachtig aan toe.

Ook kennismaken met de vooroorlogse maatschappij is voor de hedendaagse lezer een pluspunt. De jachtigheid bij de sluizen klinkt verrassend maar voor wie een vracht te verschepen had, gold ook toen 'tijd is geld'. Het parket dat bij elkaar komt in een zaaltje van het café, de scheepsjager die bij zijn paarden in een stal op de boot slaapt, een personage van wie de Griekse vader in Smyrna woont... zijn elementen die bij een lang vervlogen tijdperk horen. Maar wat de Anatolische stad betreft - al in de Oudheid een bekende Griekse nederzetting - respecteert Simenon de historische context niet. In 1922 werden de Griekse inwoners verdreven en kwam de plaats definitief in Turkse handen. Sindsdien, en dus lang voor het begin van de jaren '30, werd ze Izmir genoemd.  

Als Maigret zijn eindconclusie met de lezer deelt, klinkt hij, zoals gebruikelijk, een beetje leermeesterachtig. Maar ons attent maken op het verschil tussen de rol die mensen spelen en hun ware aard, is niet verkeerd. Een charmante dame kan een erg donkere kant hebben en achter de zachtaardigheid van een man kan oncontroleerbare woede schuilen. En, net als in De premier, is Simenon ook in dit boek gefascineerd door het gedrag van individuen die macht en controle zijn kwijtgespeeld. Het lijk bij de sluis is een tragisch verhaal dat het menselijk tekort pijnlijk blootlegt! 


Quotering: ***½

Uitgegeven bij De Bezige Bij  - 2015
 

Arnaldur Indridason - Grafteken

De teloorgang van het IJslandse fjordleven ! 

 

 

'Als dorpen kleiner worden,

dan valt de samenleving uit elkaar.'

 

Hoewel het gaat om een gedeelde verantwoordelijk, heeft Indridasons hoofdspeurder Erlendur Sveinsson het niet getroffen met zijn privé-leven. Sinds hij zijn huwelijk opzegde en daarbij zijn jonge zoon en dochter achterliet, is het nooit meer echt goed gekomen tussen de vader en beide kinderen. Noch Eva Lind noch Sindri Snær zijn stabiele volwassenen geworden. Beiden vertonen escapistisch gedrag in de vorm van alcohol, drugs, los-vaste partners...of erger. In Grafteken wordt de zich toch al machteloos voelende Erlendur zwaar geconfronteerd met de uitglijders van Eva Lind.

 

Het onderzoek naar de moord op Birta, een jonge verslaafde die zich prostitueerde, leidt naar de vissersdorpen in de Westfjorden vanwaar aanzienlijke delen van de bevolking wegtrekken richting grootstad Reykjavik. Die volksverhuizing heeft te maken met het wegkopen van de visquota door zakenlui met een vette bankrekening. Dat zijn bouwpromotoren en uitbaters van winkelcentra die belang hebben bij plattelandsvlucht ten voordele van de hoofdstad. De economische vluchtelingen en hun kinderen vinden slecht of helemaal niet hun draai in de naamloze, harde wereld van Reykjavik.

 

IJslandse platteland
© Pixabay

Erlendur windt zich danig op over de teloorgang van eeuwenoude dorpsgemeenschappen, de macht van het grootkapitaal en de gemeenheid van gewetenloze geesten die zich ondernemer durven noemen. In dit verhaal hoor je wel vaker heimweegedachten over alles wat verloren is gegaan. Zo laat Indridason een oudere arts zeggen: "...dat wij IJslanders bezig zijn onze zelfstandigheid kwijt te raken. Onze geestelijke zelfstandigheid, bedoel ik. Het wordt allemaal één grote Amerikaanse pot nat. Okay, bye bye, party and fuck you."

 

Over al zijn boeken hangt een sluier van tristesse. De mens is kwetsbaar, weet deze IJslander, en een speelbal in de handen van perverse lui die het misbruiken van anderen tot hun levenswijze hebben gemaakt en daaraan veel pret beleven. Op die manier ontstaan er ook onverwachte zielsgenoten, zoals politieman Erlendur en Janus, het vriendje van Birta. Zij delen hun onvermogen tegenover geliefden die misschien niet meer te redden zijn.

 

Indridason laat zich niet verleiden tot de clichés van zijn mindere collega's. Bij hem zul je geen bullebakkende meerderen vinden en geen overtrokken twists and turns...ach, één of twee kleintjes aan het eind, genoeg om je een meelevende halve glimlach te ontlokken.

 

Grafteken is dan ook veel meer dan een whodunnit. Indridason gebruikt het genre als opstapje naar een veel groter verhaal: dat van het menselijk tekort. En juist daarom verdient hij aandacht en prijzen!

 

 

Quotering: ****

 

Uitgegeven bij Q - 2014

 

Anton Stolwijk - Atjeh

In het spoor van brandende kampongs !

 

'Atjeh is een molensteen om de Nederlandse nek geworden.'

Het mag nog eens gezegd: Nederlandse auteurs die zich op het terrein van de verhalende non-fictie begeven, zijn haast altijd bijzonder vakkundig. Literaire prijzen en verkoopcijfers bezorgen hun prestaties bovendien een gouden randje. In de ons omringende landen verschijnt er veel non-fictie maar het verhalende karakter beperkt zich meestal tot een vlotte, beeldende vertelstijl. Voor het opvoeren van personages die ook in een roman niet zouden misstaan en het aanwezig zijn van de schrijver waar de vertelling het verdraagt, is typisch Nederlands.

Liefhebbers van het genre kunnen sinds kort naar de boekhandel voor Atjeh van voormalig journalist Anton Stolwijk. Om het verhaal van de bloedigste strijd uit de Nederlandse koloniale geschiedenis te kunnen schrijven, woonde en werkte hij een tijd in Noord-Sumatra. Zijn onderzoek gaat terug tot 1873 toen het Koninklijk Nederlands-Indisch Leger (KNIL) twee invasies nodig had om een wankele voet op het Atjese schiereiland te zetten. Deze moeizame entree kondigt een decennialange poging tot kolonisatie aan, een lange rij van wanhoopstrategieën om het verzet van de lokale bevolking te smoren. Het paradijs met goud, koper en peperplanten blijkt erg weerbarstig te zijn. Deels is dat te wijten aan een rampzalig uitgeruste en opgeleide troepenmacht, deels ook aan het kat-en-muisspel tussen soldaten en guerrilleros waarbij de muis te vaak de kat opjaagt. Onder meer omdat het imagoverlies in de internationale wereld ondraaglijk is, spreekt het politieke thuisfront harde taal, ruilt de ene bevelhebber voor de andere in en stuurt zelfs een Leidse islamoloog op missie uit. Pas rond 1919 breekt er een periode van rust aan.

K.N.I.L. Adjeh
Bron: Collectie Tropenmuseum

Terugkijken op het koloniale verleden brengt je altijd bij gruweldaden en cultureel dedain. Dat is hier niet anders. Atjeh biedt een inkijk in ongenadig martelen, moorden en brandstichten en het schaamteloos in beslag nemen van vee en rijst om de rondtrekkende troepen in leven te kunnen houden. Het neerbuigende discours ten aanzien van niet-Westerse beschavingen klonk in die tijd welgemanierd. Na een bezoek aan de regio in 1894 schrijft hoogleraar, oriëntalist en Eerste Kamerlid Van den Berg: 'De gebruikelijke ondeugden van de inlandse volkeren doen zich bij de Atjehers in zeer sterke mate voor.' En in 1922 concludeert gouverneur Van Sluys dat 'Atjeh uitzonderlijk veel mensen heeft bij wie het aan verstandelijke vermogens ontbreekt'. Maar ook op de eigen recruten, waaronder dwangarbeiders, wordt neergekeken. Deze strijders worden al te makkelijk opgeofferd.

Hoewel het verzet islamitisch geïnspireerd is, leer je dat de interpretatie van de Koran verre van orthodox is. In deze godsdienstbeleving zitten natuurelementen, zoals het heilige water, Indiase invloeden en - oh blasfemie! - heiligenverering. Ook de positie van de vrouwen verrast: in de 17de eeuw waren er vrouwelijke sultans en ook nu vind je vrouwen in bestuursfuncties. Daarbij kijkt de hedendaagse zedenpolitie een andere kant uit als anders- of niet-gelovigen een glaasje alcohol drinken. En als de macht van geestelijke leiders is toegenomen, dan heeft dat veel te maken met het door de Nederlanders afgeschafte sultanaat. Geschiedenis leidt altijd naar de actualiteit...!

Gewapende Atjehers rond de eeuwwisseling
Bron: Collectie Tropenmuseum

Onlangs werd bekend dat de Nederlandse regering een diepgaand wetenschappelijk onderzoek gaat instellen naar het geweld tijdens de dekolonisatie van Indië. Deze zoektocht naar buitensporige militaire handelingen zou best uitgebreid mogen worden naar de context van dit boek. Bij de aankondiging van de aanstaande studie hield premier Rutte een slag om de arm. Toen benadrukte hij dat er naar beide kanten moet worden gekeken. Alsof er excuses zouden bestaan voor onderdrukking. Alsof guerilleros geen verzetshelden kunnen zijn.  

Of er net als in de bloedige Atjese decennia, met zo'n 100.000 doden, over deze kwestie heftige Kamerdebatten zullen gevoerd worden, blijft afwachten. Wel staat het vast dat de auteurs* die de afgelopen jaren met hun eigen onderzoek de publieke opinie beïnvloedden, een belangrijk aandeel hebben gehad in het regeringsbesluit. Dit compliment geldt zeker ook voor Anton Stolwijk. Dankzij zijn doortastende research, persoonlijke betrokkenheid en een vertelstem die tot luisteren dwingt, mag hij trouwens hopen op een nominatie voor een nationale literatuurprijs!

Omdat geschiedenis een kettingverhaal is, wil je graag verder met deze verteller. Waar stonden de Atjehers in de machtsstrijd tussen Nederlanders en nationalisten na de Tweede Wereldoorlog? Wat wrong er precies tussen de Javanen, de nieuwe machthebbers, en het volk van Noord-Sumatra? En hoe verhoudt zich deze autonome regio binnen Indonesië op dit moment tot de wereld? Knijpt de zedenpolitie nog steeds een oogje dicht of kijken de geestelijken uit naar een kalifaat?
Misschien kan Mandeh, de helderziende eigenares van een kebabrestaurant, al een tip van de sluier oplichten!


*Lees in dit verband ook Op klompen door de dessa - Hylke Speerstra

                                                                                 
Quotering: ****½

Uitgegeven bij Prometheus - 2016

 

Suzanne Hazenberg - De debutant

 Als je eigen plot zich tegen je keert !

 

'Ik kon eerst niet thuisbrengen wat ik zag,

maar toen werd het me ineens duidelijk

 en veranderde mijn bloed in ijswater.'

Een thriller schrijven over een thrillerauteur die ook nog eens de moeder is van een tiener met een dubbele moord op zijn geweten... 'Is dat idee niet een beetje over de top?' vraag je je af als je de eerste bladzijden in De debutant leest. Maar al gauw raak je in de ban van hoofdpersoon Ymke die haar ontwrichte leven op de rails probeert te krijgen. Niet alleen zij maar ook haar drie thuiswonende kinderen voelen zich schuldig aan het vergrijp van Dylan die nu in een TBS-kliniek wordt behandeld. En vader Andy heeft last van een vertrouwensbreuk die ernstig genoeg is om de echtscheiding aan te vragen. Dat laatste is dan weer aanleiding voor de kinderen om hun moeder te overladen met verwijten. Met andere woorden: op enkele maanden tijd verliest Ymke alles wat haar lief is.

Alles? Ach, er kan altijd nog wat ellende bij! Sympathisanten van de slachtoffers van haar zoon bezorgen haar uiterst onprettige verrassingen waardoor de stress wordt opgevoerd. Maar zijn zij het wel die achter de pesterijen zitten of heeft iemand anders het op haar gemunt? Sinds haar thriller in de belangstelling staat en ze haar collega-auteurs heeft leren kennen, neemt die twijfel toe. Steeds meer feiten wijzen op een escalerende situatie die hoogst bedreigend voor haar is.

© Pixabay

In snel op elkaar volgende scènes die het tempo strak houden, ontvouwt zich een boeiend en spannend plot. Hoewel alleen Ymke's karakter goed wordt uitgewerkt, krijg je dankzij vinnige dialogen toch enige hoogte van de nevenpersonages. Van deze snelle whodunnit mag je niet teveel psychologische diepgang verwachten. Toch weet Suzanne Hazenberg net voldoende beschouwing in te brengen om haar hoofdkarakter een ruggengraat te geven. Hierdoor kunnen lezers zich buigen over begrippen als 'macht en onmacht', 'terecht of onterecht schuldgevoel', 'de eenzaamheid die bedreiging met zich meebrengt', 'de verwarring die zich van je meester maakt als je niet meer weet wie je kan geloven, zelfs al gaat het om mensen die je twintig jaar lang dacht te kennen'... En door de laconieke verstelstijl wordt het hoofdpijnleven van de onfortuinlijke moeder-schrijfster verteerbaar gehouden.

De debutant is een prima uitgewerkt, geloofwaardig, onderhoudend maar niet al te lang beklijvend boek. De gedurfde opzet van 'een matroesjka met thrillerpoppetjes' stoort nergens. Dit recept werkt dankzij de band tussen de plotspelers en het knipogend neerzetten van het schrijversmilieu. Voor wie van pageturners houdt is deze fictie een smakelijke hap... al zou ik in hun plaats de rode wijn en het gebraden vlees aan mij voorbij laten gaan!


Quotering: ***

Uitgegeven bij Ambo Anthos - 2015
 

Rosita Steenbeek - Rose

Onverbloemde werkelijkheid !

 

'Waar men boeken verbrandt,

verbrandt men uiteindelijk ook mensen!' 

 

Over de joden die voor de Tweede Wereldoorlog ons continent bevolkten, wordt gezegd dat ze de eerste echte Europeanen waren. Ze hielden van open geesten en horizonten, waren gecultiveerd, reislustig en ondernemend. Omdat de EU nog niet bestond beperkte hun loyaliteit zich tot de natie waartoe ze behoorden. Die verbondenheid was er een van woord en daad. Zo ploeterden veel Duitse joden tijdens de Grote Oorlog van '14-'18 in de Ieperse loopgraven of vochten in Rusland. 

Daarom verrast het niet dat de Duitse voorouders van Rosita Steenbeek in figuurlijke zin kleurenblind zijn. Sommigen trouwen met niet-joden, houden sabbat én zondag in ere, gaan naar de synagoge én de kerk. Grootmoeder Rose bekeert zich zelfs om met haar Nederlandse dominee te kunnen huwen. Voorbeeldige, tolerante burgers, dus! En toch, en toch... zal de geschiedenis lopen zoals we ze hebben leren kennen.
 
Terwijl Hitler gestaag de uitsluiting van joden opbouwt, gaan bij de meeste slachtoffers de alarmbellen rinkelen. Zij wijken uit naar Amerika of Israël. Anderen zijn naiëf en blijven in de Heimat. Oma Rose haalt haar moeder Gretchen naar Holland. Maar al gauw waart het spook van nazisme en oorlog door heel Europa. Daarbij woedt er in de ziel van Rose nog een ander conflict: hààr volk is nu de vijand, op de steden van haar jeugd vallen bommen en in het pastoriedorp is ze 'die Duitse' en soms 'een rotmof'. Haar verscheurdheid betreft ook de wankele toekomst van haar uit elkaar gereten familie. Toch houdt de domineesvrouw stand, ze is zelfs een steun en toeverlaat voor anderen. 

In de 'Feuernacht' van 13 februari '45
bezwijkt de cultuurstad Dresden onder een bommentapijt

Voor dit faction-boek heeft Rosita Steenbeek niet alleen het familie-archief uitgepluisd maar is ze ook naar alle belangrijke plekken van deze historische terugblik gereisd. Dat heeft een rijk gestoffeerd en tegelijkertijd een perfect gedoseerd verhaal opgeleverd, een vervlechting van feitenmateriaal met het lot van individuen. In een helder proza met puntige dialogen benoemt ze groot en klein. Zo legt ze de oorzaken van oorlog bloot, wijst ze de mechanismen van onderdrukking aan maar heeft net zoveel aandacht voor de veerkracht van de getroffenen. Bovendien houdt ze je een spiegel voor die kort-door-de-bocht-meningen en het in vakjes plaatsen van mensen toont. Beide doen de waarheid geweld aan en brengen nodeloze ellende. Rosita Steenbeek heeft deze familiekroniek geschreven alsof ze midden in de gebeurtenissen stond. Hoe betrokken ze is blijkt onder meer uit de, weliswaar zeldzame, cynische uitlatingen zoals: 'Er zijn mensen die zich pas echt levend voelen als ze moorden.' Het verder sereen verwoorden van deze wreedheden is absoluut haar verdienste!      

Boeken over de gevaren van polarisering en uitsluiting kunnen niet vaak genoeg geschreven worden. Alleen deze stellingname maakt het verhaal van Rose en haar familie al betekenisvol. Door een allesomvattende wereld op een geloofwaardige en beklijvende manier in één boek te gieten, heeft Rosita Steenbeek die betekenis naar een bijzonder hoog niveau getild! Een terechte bestseller!


Quotering: *****

Uitgegeven bij Ambo-Anthos - 2016

Gillian Flynn - Gone girl - Verloren vrouw

Woest op je fictieve alter ego ! 

 

 

'Ik vind het leuk een vrouw met landmijnen te zijn.'

 

Je zult maar Amy heten en het meekrijgen in je opvoeding: ouders die een succesboek schrijven dat Amazing Amy als titel heeft. Dan draag je voor de rest van je leven de zo goed als perfecte hoofdpersoon als een spiegel met je mee. Mensen die de echte Amy ontmoeten vinden haar charmant maar wie een vriendschappelijke of intieme relatie met haar aanknoopt, schrikt zich wezenloos bij het ontdekken van haar donkere kant. Omdat 'amazing zijn' niet vol te houden is, wacht haar man Nick op hun vijfde huwelijksverjaardag een smakeloze verrassing: zijn vrouw is verdwenen en heeft er alles aan gedaan om hem bij politie en publiek verdacht te maken.

 

Hoewel Gone girl is opgezet als een 450 bladzijden lange zoektocht naar de waarheid die doorkruist wordt door tal van leugens, heeft Gillian Flynn ook aandacht voor maatschappelijke achtergronden. Aan de boorden van de Mississippi staan talloze bordjes met 'TE KOOP' en hangen werklozen rond in het ter ziele gegane shopping center. Maar ook in New York, waar het stel vandaan komt, heeft de crisis zwaar toegeslagen. Door het krimpen van de tijdschriftenbranche hebben Nick en Amy hun baan verloren. Een jaar of vier voor de verkiezingen tekende Flynn dus het klimaat dat tot de overwinning van Donald Trump heeft geleid.

 

© Stannered

Een tweede vorm van maatschappijkritiek richt zich op de commerciële media die - kassa, kassa - het niet zo nauw nemen met journalistieke ethiek en op de sentimenten van hun kijkers spelen. De schrijfster noemt hen 'jachthonden'. Als je daarbij bedenkt dat er in de US een juryrechtspraak bestaat, krijgt de beïnvloeding door de pers een hallucinant karakter. 'Vierentwintig uur per dag TV, internet, de hele wereld is de rechtbank', zo kun je lezen. Voor de verdachte geldt dat het lang niet altijd mogelijk is om je onschuld te bewijzen.

 

Maar in fictie gaat het in de eerste plaats om de personages en hun wisselwerking met de omstandigheden. En met de geloofwaardigheid van de manipulatieve, dwangneurotische Amy en de emotioneel beschadigde Nick is er niets fout. Toch missen ze de kracht die invoelbaarheid opwekt bij de lezer. Het zijn beredeneerde individuen. Dat super-rationele bepaalt trouwens de sfeer in het hele boek. Het is één groot denkspel dat bovendien té vol is gestouwd met feitenmateriaal. Er is een teveel aan leugens, aan echte of vermeende sporen, aan muizenissen... Op deze manier ontaardt het relationele kluwen in een drammerig verhaal. De zorg van deze intelligente auteur die de lezer ononderbroken wil bezighouden, pakt verkeerd uit. Bedolven worden onder een lawine levert geen page turner op. Less is more, moet je dan zeggen. Wie dat principe perfect toepast en bovendien geest en gedrag veel beter verliteratuurt, is BA Paris. Haar debuut Achter gesloten deuren is een schoolvoorbeeld voor alle andere bedenkers van psychologische thrillers!

 

Quotering: ***

Uitgegeven bij de Boekerij - 2012 & 2016 (midprice)

Dinah Jefferies - The Silk Merchant's Daughter

 Het onrechtvaardige lot van een halfbloed !

 

'But she had grown up in a family who did not tell each other the truth,

and so, instead of standing her ground, she had run away.'

Dinah Jefferies schrijft volgens een recept. Het is een ingrediëntenmix die haar een aanzienlijke schare lezers oplevert. In al haar boeken beroept ze zich op invoelbare bouwstenen zoals liefdesgeluk en -pijn, familiewarmte en het verraad van bloedverwanten, vrouwelijke jaloezie en venijn, Westers koloniaal verleden, culturele verscheurdheid met een complexe identiteit als gevolg...

Ook in haar derde roman, The silk merchant's daughter (op dit moment nog niet in het Nederlands verkrijgbaar), zijn deze componenten zeer herkenbaar. Nicole, de dochter in kwestie, is half Frans, half Vietnamees, een kind uit de welgestelde zakenelite van Hanoi in de tijd van het koloniale Indochina. Het spanningsveld wordt gevormd door persoonlijke en politieke factoren. De dood van haar moeder in beladen omstandigheden heeft gezorgd voor scheefgegroeide gezinsrelaties. Tegelijkertijd zagen rebellen, die vanuit het Noorden opereren, de poten onder de stoel van de Franse overheerser weg. Er hangt een doem over de stad en wie zich de Amerikaanse militaire bemoeienissen herinnert, weet hoe deze geschiedenis afloopt. Toch ligt de focus vooral op Nicole voor wie het erg moeilijk kiezen is tussen haar Franse en Vietnamese ziel.

De residentie van de Franse gouverneur in Hanoi,
een restant van vergane glorie.

Dat de loyaliteitscrisis van het hoofdpersonage in al zijn complexiteit wordt vorm gegeven, is de grote aantrekkingskracht van dit boek. Daarnaast maakt de auteur duidelijk dat niet kiezen soms onmogelijk is. Wie aan de Franse kant staat, kan onmogelijk aan de Vietnamese staan en omgekeerd. Zelfs kleding maakt dat duidelijk: een Westerse snit verteld een ander verhaal dan een traditioneel-Aziatische garderobe. Een bijkomende waarheid die helder wordt gemaakt leert je dat, in een conflictueuze tijd, kinderen van gemengd bloed de kop van Jut zijn. In beide kampen kijken extremisten op hen neer en beschuldigen hen van het feit dat hun ouders bij verschillende culturen horen. 
 
Zolang ze de clichés vermijdt, werkt het recept van deze Britse succesauteur! Daar waar De vrouw van de theeplanter nog een zwakke vertelling opleverde met naast elkaar functionerende karakters, heeft Dinah Jefferies in deze roman haar onderling schurende personages boeiend neergezet. Dankzij een uitgebreide research met een exploratiereis door Vietnam als ruggengraat, en de herinneringen aan haar eigen jeugd in Brits Maleisië, heeft ze de culturele verscheurdheid van Nicole en de druk van de politieke omstandigheden meer dan goed tot uitdrukking kunnen brengen. Ook de kleine maar onmisbare couleur locale - geuren, kleuren, klimaat, kledij, omgangsvormen - draagt bij tot het leesplezier. Laten we hopen dat Dinah Jefferies op dit elan doorgaat en haar vierde roman een enigszins verontrustende inkijk geeft in koloniaal India. Van schrijvers mag je verwachten dat ze je geestelijk en lichamelijk wakker houden!


Quotering: ***

Uitgegeven bij Viking - 2016

Joseph Roth - Radetzkymars

 Zolang de Donau stroomt... !

 

'De tijd wil ons niet meer.

De nieuwe religie is nationalisme.'

 

Elke oudejaarsavond komt het Oostenrijkse keizerrijk weer tot leven in Wenen! Dan ruisen, tijdens het Kaiserball, de lange jurken op het ritme van quadrille en wals. Met Silvester krijgt het oude Europa in de Hofburg weer even zijn ziel terug. Waarom die multi-ethnische lappendeken zich in loop van de 19de eeuw losrukte van het centrale gezag en hoe de getrouwen van de laatste grote keizer, Franz-Joseph, deze teloorgang ervaarden, is het thema van De Radetzkymars.

 

Joseph Roth, zelf opgegroeid aan de oostelijke rand van deze grootmacht (in hedendaagse Oekraïne), hangt zijn cultuur-historische schets op aan drie fictieve telgen van het geslacht Von Trotta. Dat de oudste de glorierijkste is, mag geen verrassing zijn. Deze militair wordt ook 'de held van Solferino' genoemd naar een, weliswaar verloren, militaire confrontatie in Lombardije (1859) waarbij hij het leven van de keizer redt. Zoon Franz (!) Von Trotta maakt nog wel een mooie ambtenarencarrière als districtshoofd maar is vooral een weinig geïnspireerde persoonlijkheid. Met nummer drie, Carl-Joseph, gaat het snel bergaf. Hoewel zijn grootvader vaak in zijn gedachten opduikt, schopt hij het niet verder dan luitenant en verliest hij zich, net als zijn medesoldaten, in gokgedrag en drankmisbruik. Het moreel van de troepen is zwak omdat er geen veldslagen meer gestreden worden en langzaam maar zeker de worm, die maatschappelijke onvrede heet, het leger en andere instituties aanvreet. Proletariërs aanvaarden hun armoede niet meer, doorsnee burgers willen bestuurlijk meepraten en naties willen autonomie. De Radetzkymars is één lange, onafwendbare neergang. Zo zag het perspectief eruit van zij die verloren.
 

Het 'Kaiserball' op Silvesteravond in Wenen
© httpballguide.atklassischsilvesterball2015

'Alles wat groeide had veel tijd nodig om te groeien, en alles wat ten onder ging had veel tijd nodig om vergeten te worden', zo drukt Joseph Roth het heimwee uit van de verweesde keizerskinderen. De Pools-Oekraïense graaf Chojnicki is zo'n weeskind. Hij is een grond-grondbezitter die zich inlaat met middeleeuws aandoende alchemistische experimenten en democratie veracht. In het tekenen van deze landheer en vooral de Von Trotta-personages en hun onderlinge relaties blinkt Joseph Roth uit. Zij zijn het product van een wereld op zijn retour waarin toewijding, discipline, eer, rangen en standen, steeds minder houvast bieden. Grote daden en mannelijkheid, daar ging het ooit om! 

In een zwierige stijl opent Joseph Roth alle registers: de kille vader-kind-verhoudingen, het hofprotocol, de cultuur van het duelleren, de fanfareserenades, de slagveldgeplogenheden, het keizerlijke eerbetoon in de straten van Wenen, de omgangsvormen tussen adel en personeel, de mensonwaardige leefomstandigheden van arbeiders en kleine sjacheraars... Hij laat geen kans onbenut om je dit ter ziele gegane universum in te trekken. Zijn oog en pen kun je genadeloos precies noemen. Als zijn stijl even wat wijdlopendheid en wolligheid vertoont, dan pakt hij je wat later wel weer in. 
 

Een vleugel van de Hofburg in Wenen
© Scriptor

Dat het Oostenrijkse keizerrijk niet alleen een gezicht krijgt tijdens het jaarlijkse bal op de Hofburg maar ook in de identiteiten van mensen verder leeft, werd mij duidelijk bij de eerste ontmoeting met mijn Servische vriendin Vesna. 'Ik kom uit Servië, zei ze, 'maar ik ben geen Servische. Ik ben van de Vojvodina.' Die regio tussen Belgrado en de Hongaarse grens maakte tot 1918 deel uit van de Oostenrijks-Hongaarse dubbelmonarchie. Na de verloren Eerste Wereldoorlog moest Hongarije het gebied afstaan aan Servië.

Als je een beetje bekend bent met de Balkan, dan begrijp je snel dat termen als arbeidsethos, man-vrouw-verhouding en gecultiveerdheid anders worden ingevuld in de Vojvodina vergeleken met de zuidelijke regio's van Servië. Net als de strikte dagindeling van militairen en ambtenaren in dienst van de keizer, is een uur een uur voor deze Zrenjaninse. Wie zich niet aan een afgesproken tijd houdt wordt streng toegesproken.

'Keizerin Maria-Theresia* heeft Novi Sad, de hoofdplaats van de Vojvodina, zelf ontworpen,' is een van trots vervulde Vesna-uitspraak. En hoewel het Kaiserball wat te hoog gegrepen is, kan ze in haar provinciestadje aan de Donau wel terecht voor een opera in de Weense traditie!

Mocht je het hen kunnen vertellen, dan zouden de Von Trotta's uit deze nalatenschap zeker troost putten! En voor wie het nog niet begrepen heeft: het heden kun je niet duiden zonder het verleden te kennen. Met dank aan Joseph Roth!


* Maria Theresia regeerde van 1740 tot 1780.

Quotering: *****

Uitgegeven bij Atlas Contact - 2016

Karin Sitalsing - Boeroes

Wisselcultuur !

 

 

'Ik ging er eens op letten en inderdaad:

de Boeroes worden zelden genoemd in de geschiedenisboeken.'

'Zouden ooit alle verhalen verteld zijn?' vraag je je wel eens af als je aan de ontelbare bladzijden denkt die in de loop der tijden geschreven zijn. 'Zijn alle blinde vlekken op de wereldkaart intussen niet ingevuld? We zijn toch overal al geweest.' En dan komt er een boek dat Boeroes heet, een kroniek over witte Surinamers, nazaten van Hollandse boeren die zich in 1845 aan de Saramacca-rivier vestigden. Die Sranantongo pratende migranten hadden niets te maken met de elitaire plantagehouders. Het waren ploeteraars die dankzij hun Calvinistische levenshouding opklommen in de Surinaamse samenleving. Toch bleven ze in hun land van herkomst zo goed als onbekend, verdwenen in de plooien van de geschiedenis. Journaliste Karin Sitalsing, die via haar moeder van de Boeroes (Surinaams voor boer) afstamt, maakte een liefdevolle vuist voor hen!

Een echtpaar in 1893,
uitgedost voor de viering van 50 jaar aanwezigheid van boerenkolonisten.
© Tropenmuseum A'dam

Naast het geschreven bronnenmateriaal put ze vooral uit de talrijke contacten met tantes, ooms, neven en nichten in Suriname en ook in Nederland. Als je tot een kleine bevolkingsgroep behoort (er zijn nog zo'n 2700 levende Boeroes) is bijna iedereen familie van elkaar en dat zorgt voor warmte en houvast. Ze ervaart ook hoe het voelt om in de modder van de moerassige boorden van de Saramacca te zakken, het vergiftigde geschenk van drassigheid, muskieten en dodelijke ziekten dat de Nederlandse overheid deze economische vluchtelingen halfweg de 19de eeuw toestak. 

Gaandeweg werken ze zich op, brengen het tot onderwijzer, politicus of bedrijfsleider. Maar hoe gedraagt hun ziel zich, hoe evolueert hun identiteit? En wat betekent dat voor het voortbestaan van de groep? Dat zijn de vragen die Karin Sitalsing het meest bezighouden. 'Identiteit fluctueert', schrijft ze. Wanneer het klimaat na de onafhankelijkheid (1975) verslechtert, gaan heel wat witte Surinamers naar Holland. Deze vijfde generatie gaat 'naar Nederland', niet 'terug naar Nederland'. 'Misschien zit kleur wel van binnen', merkt de schrijfster op. De zoektocht naar een betere toekomst gebeurt nu in omgekeerde richting.
Identiteit fluctueert ook wanneer je niet meer binnen de eigen groep trouwt. Dat laatste doet zich in beide landen voor.

In het verlengde van de identiteitskwestie liggen de vragen bij wie je hoort en waar je thuis bent. In een poging hierop een antwoord te vinden gaat de auteur erg ver in het afpellen van de identiteitslaagjes en het polsen bij kinderen van gemengd bloed en culturele diversiteit naar hoe zij in hun omgeving staan. Die doorgedreven kijk heeft iets van het narcistisch staren naar jezelf, van opgesloten zitten in het eigen ik. Op deze manier leg je teveel nadruk op de verschillen tussen mensen, op het afstand scheppende en op de manier waarop anderen naar je kijken. 

Bovendien ontstaat, door haar emotionele betrokkenheid, soms een absoluut toontje. Hoezo ontstaat migratie enkel om rationele redenen? Je kunt toch best je hart verliezen aan een plek waar je niet bent opgegroeid. Zonder New York te willen propageren, kun je stellen dat heel wat mensen deze stad 'the place to be' vinden. De Hudson-vibes zouden hen intenser doen leven. Nog een ander voorbeeld: in het migratieverhaal van oud-tenniscoach Martin Šimek vind je zowel een rationele reden (Praag verlaten na de Russische inval in 1968) als een emotionele (zijn hart verliezen aan Calabrië en daar gaan wonen).

Bij deze kleine wrevels past ook de uitspraak dat je trots kunt zijn omdat je bij een cultuur hoort. Trots kun je zijn op iets dat je verwezenlijkt hebt, niet op iets dat je overkomen is zoals het nest waarin je geboren bent.

© Polygoon Hollands Nieuws

Individuen uit de schaduw halen is altijd een nobel streven. Zo betuig je respect, zeker als er lijden mee gemoeid is. In dit opzicht is Boeroes een meer dan geslaagd boek. Kleurrijke figuren zoals de schuine moppen vertellende tante of de honderdjarige oom die niet meer goed weet of zijn geheugen de waarheid vertelt, en dat beseft, vergeet je niet meer. En schoolboeken horen voortaan plaats vrij te maken voor de nagedachtenis aan deze strijdbare voorouders! Het is alleen jammer dat er teveel mentale Matroesjka's in zitten. Dat hokjesdenken staat haaks op het gecontesteerde uitgangspunt van de witte vrouw die niet verondersteld wordt Sranantongo te praten!

Met een iets minder naar binnen gekeerd, opener en cosmopolitischer perspectief, zou deze leeservaring nog genietbaarder zijn geweest!
 

Quotering: ***½

Uitgegeven bij Atlas Contact - 2016